ધાર્મિક સ્થળો પર દારુબંધી..હિન્દુ મતદારોને આકર્ષવાનો પ્રયાસ...?

ગાંધીના ગુજરાતમાં ગુજરાતની સ્થાપનાથી દારુબંધી છે પણ ડ્રાય સ્ટેટ ગુજરાતમાં દારુબંધી માત્ર કાગળ પર જ છે. માત્ર સ્ટેટ મોનિટરીંગ સેલે ગત વર્ષ 2024માં એક જ વર્ષમાં 22.52 કરોડ રુપિયાનો દારુ પકડ્યો છે. આ તો એક વિભાગનો સત્તાવાર આંકડો છે પણ ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓમાં સ્થાનિક પોલીસ કરોડો રુપિયાનો દારુ દર વર્ષે પકડે છે તે પણ બધાને ખબર છે. ગુજરાતમાં કડક દારુબંધીની માત્ર કાગળ પર વાતો થાય છે પણ આ દારુબંધી દંભી છે તે દરેક ગુજરાતી જાણે જ છે. ગુજરાતના વરિષ્ઠ રાજકારણી પણ દારુબંધી હટાવી દેવાની તરફેણ કરે છે

આ વાત એટલા માટે યાદ આવી કે મધ્યપ્રદેશ સરકાર એવો નિર્ણય કરવા જઇ રહી છે કે મધ્યપ્રદેશના 11 ધાર્મિક સ્થળો પર દારુબંધી લગાવામાં આવશે. માત્ર મત મેળવવા માટેનો આ રસ્તો છે તે સૌ સમજી શકે છે કારણ કે મધ્યપ્રદેશમાં તો દારુ છૂટથી મળે છે અને આ 11 ધાર્મિક સ્થળો પર કેવી રીતે દારુબંધીનો ચુસ્ત અમલ કરી શકાશે તે સવાલ છે. 2 વર્ષ પહેલા આ જ સરકારે ભોપાલ, ઇન્દોર, જબલપુર અને ક્વાલિયર સહિતના મોટા શહેરોના એરપોર્ટ પર શરાબ વેચવાની અનુમતિ આપી હતી તો 1 કરોડથી વધુ વર્ષીક કમાતા લોકો માટે હોમ બાર લાઇસન્સ પણ વ્યવસ્થા કરાઇ હતી. હેરીટેજ લીકર પોલીસી અંતર્ગત પણ આદિવાસીઓને અનુમતિ આપવામાં આવી છે. 

હવે મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે ઉજ્જૈન, ઓમકારેશ્વર અને અમરકંટક જેવા ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા શહેરોમાં દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધની જાહેરાત કરી છે. ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી ઉમા ભારતીએ તો દારૂની દુકાનોને ગાયના વાડામાં ફેરવવાની હિમાયત પણ કરી હતી. પરંતુ ધાર્મિક લાગણીઓ કે સુરક્ષાને ઠેસ પહોંચાડવા માટે આ નિર્ણય કેટલો સુસંગત છે તેના કોઈ નક્કર પુરાવા નથી. આ પગલું ફક્ત હિન્દુ મતદારોને આકર્ષવાના ઉદ્દેશ્યથી લેવામાં આવ્યું હોય તેવું લાગે છે.

મનુસ્મૃતિ અને બાઇબલ જેવા ધાર્મિક ગ્રંથો દારૂના સેવનમાં સંયમ રાખવાની ભલામણ કરે છે, સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં. પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં સોમરસનો ઉલ્લેખ પણ આ ચર્ચાને વધુ જટિલ બનાવે છે. પરંતુ આ ગ્રંથોનો મૂળ સંદેશ આ છે: વધુ પડતું સેવન નુકસાનકારક છે, પરંતુ મધ્યમ સેવનની નિંદા નથી.

સ્વાસ્થ્ય અને નૈતિકતાને પ્રોત્સાહન આપવાના દાવાઓ છતાં, પ્રતિબંધ નીતિઓ ઘણીવાર પ્રતિકૂળ પરિણામો તરફ દોરી જાય છે. મધ્યપ્રદેશમાં માથાદીઠ દારૂનો વપરાશ પ્રમાણમાં ઓછો છે, અને રાજ્યની દારૂમાંથી થતી આવક ટોચના દસ રાજ્યોમાં પણ સ્થાન ધરાવતી નથી. નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઓર્ગેનાઇઝેશન અનુસાર, 2022-23માં, મધ્યપ્રદેશમાં માથાદીઠ માસિક દારૂનો ખર્ચ ફક્ત ₹197 હતો, જ્યારે આંધ્રપ્રદેશમાં તે ₹1,036 હતો.

અન્ય રાજ્યોની પ્રતિબંધ નીતિઓ તેની નકારાત્મક અસરો દર્શાવે છે. ૧૯૬૦ થી અમલમાં રહેલી દારૂબંધી નીતિને કારણે ગુજરાતને દર વર્ષે ₹૧૨,૦૦૦ કરોડનું નુકસાન થાય છે. બિહારમાં ૨૦૧૬ માં દારૂબંધી લાગુ કરવામાં આવી હતી, જેના કારણે રાજ્યને સાત વર્ષમાં ₹૪૦,૦૦૦ કરોડનું મહેસૂલ નુકસાન થયું હતું. આ રાજ્યોમાં ગેરકાયદેસર દારૂના વેચાણ, ભ્રષ્ટાચાર અને ઝેરી દારૂના બનાવોમાં વધારો થયો છે.

મધ્યપ્રદેશમાં પણ ડ્રાય ડે પહેલા દારૂના વેચાણમાં 8-9%નો વધારો થાય છે, જે આ નીતિની બિનઅસરકારકતા દર્શાવે છે. આરોગ્ય કે સામાજિક લાભો આપવાને બદલે, પ્રતિબંધ કાળા બજાર અને નબળી ગુણવત્તાવાળા દારૂના સેવનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

દારૂમાંથી થતી આવક પર રાજ્યોની નિર્ભરતા તેમના દંભને છતી કરે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, મોટાભાગના રાજ્યોના પોતાના કરવેરા આવકમાં દારૂની એક્સાઈઝ ડ્યુટીનો હિસ્સો 10-15% છે, જે તેને GST પછી બીજો કે ત્રીજો સૌથી મોટો સ્ત્રોત બનાવે છે.

જો સરકાર ખરેખર સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક કલ્યાણ પ્રત્યે ગંભીર હોય, તો તેણે દેશભરમાં દારૂના ઉત્પાદન, વેચાણ અને આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ. નહિંતર, એ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય ધાર્મિક લાગણીઓ સાથે રમીને મત મેળવવાનો છે. ધાર્મિક લાગણીઓનું શોષણ બંધ કરવું જોઈએ અને તર્કસંગત અને પુરાવા આધારિત નીતિઓ અપનાવવી જોઈએ.