પાંચ દેશોની રિફાઇનરીઓમાં આગ, કાવતરું કે અકસ્માત?

રાજસ્થાનના બાલોતરા જિલ્લામાં આવેલી દેશની સૌથી મોટી પચપદરા રિફાઇનરીમાં લાગેલી આગથી અનેક સવાલ ઉઠી રહ્યા છે. ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલાં લાગેલી આગથી માત્ર એક મોટા પ્રોજેક્ટને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે તેલ રિફાઇનરીઓમાં વારંવાર આગ લાગવાની ઘટનાઓને લઈ ઈંધણ બજારમાં ચિંતા ઉપજી છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી મંગળવારે રાજસ્થાનના પચપદરામાં દેશની સૌથી મોટી રિફાઇનરીનું ઉદ્ઘાટન કરવાના હતા. 13 વર્ષ પહેલાં શરૂ કરાયેલો પ્રોજેક્ટ સાકાર થવાનો હતો. જોકે, ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલા રિફાઇનરીના મુખ્ય પ્રોસેસિંગ યુનિટમાં ભીષણ આગ લાગતાં ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમ મુલતવી રાખવામાં આવ્યો હતો.

હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) રિફાઇનરીમાં લાગેલી ભીષણ આગનું કારણ શોધવા માટે તપાસ ચાલી રહી છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, વિશ્વભરમાં તેલ સંપત્તિઓ, ખાસ કરીને રિફાઇનરીઓમાં લાગેલી આગમાં એક પેટર્ન જોવા મળી છે. આ બધું એવા સમયે થઈ રહ્યું છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ દરમિયાન તેલ અને ગેસ જેવા કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે થઈ રહ્યો છે.

28 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઇરાન પર હવાઈ હુમલો કર્યો ત્યારથી, પશ્ચિમ એશિયામાં વ્યાપક સંઘર્ષ શરૂ થયો. ભારત સહિત છ દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ બની છે. આ બધી રિફાઇનરીઓ યુદ્ધ ક્ષેત્રની બહાર છે. આ ઘટનાઓએ રિફાઇનરીમાં લાગેલી આગ સંયોગાત્મક છે કે કોઈ પેટર્ન છે તે અંગે ચર્ચા જગાવી છે.

છેલ્લા બે મહિનામાં આગને કારણે યુએસ, ઓસ્ટ્રેલિયા, મેક્સિકો, ઇક્વાડોર અને રશિયામાં રિફાઇનરીઓ ખોરવાઈ ગઈ છે. રશિયાનો મામલો અલગ છે, કારણ કે યુક્રેને ત્યાં તેના તેલ પ્લાન્ટ પર હુમલો કર્યો છે. રશિયા અને યુક્રેન ફેબ્રુઆરી 2022 થી એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા છે. અન્ય દેશોની રિફાઇનરીઓમાં લાગેલી આગ માટે ટેકનિકલ ખામીઓ અથવા પ્લાન્ટની અંદરની આંતરિક સમસ્યાઓ જવાબદાર હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

ભારતમાં બે તેલ સંપત્તિઓમાં પણ આગ લાગવાની ઘટના બની છે. હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) ની રાજસ્થાન રિફાઇનરી ઉપરાંત, બોમ્બે હાઈ ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન (ONGC) ના ઓઇલ ફિલ્ડમાં એક ઘટના બની હતી. 12 એપ્રિલના રોજ ONGC સુવિધામાં આગ લાગી હતી. પરંતુ તેને કાબુમાં લઈ લેવામાં આવી હતી.

રાજસ્થાનમાં પચપદરા રિફાઇનરીમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કોઈ ગંભીર નુકસાન થયું નથી. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે, ઘટનાના મૂળ કારણની તપાસ કરવા માટે એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. HPCL એ જણાવ્યું કે, પ્રાથમિક તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે હીટ એક્સ્ચેન્જર સર્કિટમાં વાલ્વ/ફ્લેંજ દ્વારા હાઇડ્રોકાર્બન લીક થવાને કારણે આગ લાગી હતી.

ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં આ બધી આગ અકસ્માત હોઈ શકે છે. પરંતુ એક પેટર્ન બહાર આવી રહી છે. યુએસમાં બે ઓઇલ સંપત્તિઓમાં પણ વિસ્ફોટ અને આગ લાગી છે: વાલેરો એનર્જીની પોર્ટ આર્થર રિફાઇનરી અને મેરેથોન પેટ્રોલિયમની એલ પાસો રિફાઇનરી. ઓસ્ટ્રેલિયાની સૌથી મોટી રિફાઇનરી આગની ઝપેટમાં આવી છે અને હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે કાર્યરત નથી. ઇક્વાડોર અને મેક્સિકોમાં ઓઇલ રિફાઇનરીઓમાં પણ આગ લાગી છે.

20 એપ્રિલના રોજ, મ્યાનમારના સાગાઈંગ પ્રદેશમાં હમાવબી નદી બંદર પર એક શક્તિશાળી વિસ્ફોટ થયો. જેમાં 10 થી વધુ ઈંધણ ટેન્કર અને જહાજો ભસ્મીભૂત થઈ ગયા. આગ ઝડપથી ફેલાઈ ગઈ, જેના કારણે ટેન્કરો પણ લપેટાઈ ગયા. ઇમરજન્સી ટીમો આગને સંપૂર્ણપણે કાબુમાં લેવામાં નિષ્ફળ ગઈ, અને મંગળવાર સુધી આગ સતત ચાલુ રહી. એક X યુઝરે પોસ્ટ કર્યું, ભારતીય તેલ રિફાઇનરીમાં આગ લાગ્યાને 24 કલાક પણ થયા નથી અને હવે મ્યાનમારના સાગાઈંગ પ્રદેશમાં હોમલિન બંદર પર એક પ્રચંડ વિસ્ફોટથી 10થી વધુ ઈંધણ ટેન્કર લપેટાઈ ગયા છે. આ કાબુ બહાર જઈ રહ્યું છે.

યુએસ-ઇઝરાયલ-ઇરાન યુદ્ધમાંથી સૌથી મોટો પાઠ એ મળ્યો છે કે વિશ્વભરના દેશો ક્રૂડ ઓઇલ, કુદરતી ગેસ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો પર કેટલા નિર્ભર છે. ઇરાન પર યુએસ અને ઇઝરાયલી હુમલાઓ બાદ, તેહરાને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં અનેક યુએસ બેઝ તેમજ ઇઝરાયલી મુખ્ય શહેરો પર મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓથી બદલો લીધો.

ઈરાને ગલ્ફ દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓ પર પણ હુમલો કર્યો હતો. જેના કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા તેલ અને ગેસનો પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો હતો. વિશ્વના ઊર્જા પુરવઠાનો નોંધપાત્ર ભાગ આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની અસર વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ બજાર પર પડી છે. ફેબ્રુઆરીમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ જે લગભગ $66 પ્રતિ બેરલ હતા. માર્ચમાં વધીને $100 પ્રતિ બેરલ થયા હતા. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા જાહેર કરાયેલા બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામ દરમિયાન ભાવમાં થોડો ઘટાડો થયો હતો. જે આ અઠવાડિયે સમાપ્ત થવાનો છે.

યુએસ-ઈરાન યુદ્ધના 45 દિવસમાં પાંચ અલગ અલગ દેશોમાં રિફાઇનરીઓમાં આગ લાગી હતી. અહેવાલો દર્શાવે છે કે, આ આગ ડ્રોન અથવા મિસાઇલ હુમલાને કારણે નહીં. પરંતુ તકનીકી ખામીઓ અથવા નાના લીકેજના કારણે લાગી હતી. કારણ કે આ રિફાઇનરીઓ યુદ્ધ ક્ષેત્રથી દૂર સ્થિત હતી.

23 માર્ચે, ટેક્સાસમાં વાલેરો એનર્જીના પોર્ટ આર્થર પ્લાન્ટમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. ડીઝલ હાઇડ્રોટ્રીટરમાં આગ લાગ્યા પછી વિસ્ફોટ થયો હતો. શરૂઆતમાં, ઈરાની સંડોવણી અંગે અટકળો ચાલી રહી હતી. પરંતુ અધિકારીઓએ સત્તાવાર રીતે આની પુષ્ટિ કરી ન હતી. આ બાબતની તપાસ માટે ઉચ્ચ સ્તરીય તપાસનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

4 એપ્રિલના રોજ, બોમ્બે હાઈ ખાતે ONGCના SHP પ્લેટફોર્મ પર આગ લાગી હતી. જેમાં 10 કામદારોને થોડી ઇજાઓ થઈ હતી. ONGC એ આગનું કારણ જાહેર કર્યું નથી. 10 એપ્રિલના રોજ, ટેક્સાસ, યુએસએમાં બીજી મોટી આગ લાગી હતી. જ્યારે ટેકનિકલ ખામીને કારણે મેરેથોન પેટ્રોલિયમની એલ પાસો રિફાઇનરીમાં આગ લાગી હતી. જે ઝડપથી બુઝાઈ ગઈ હતી.

16 એપ્રિલના રોજ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આગ લાગી હતી. કટોકટી ટીમો વિવા એનર્જીની કોરિયો ઓઇલ રિફાઇનરી (ગીલોંગ, મેલબોર્નના દક્ષિણપશ્ચિમ) ખાતે દોડી ગઈ હતી. આ રિફાઇનરી વિક્ટોરિયાના આશરે 50% ઇંધણ અને દેશના 10% ઇંધણનું ઉત્પાદન કરે છે. પરંતુ ઘટના પછી તે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ નથી. સરકારે પેટ્રોલ ઉત્પાદન પર સંભવિત અસરો અંગે ચેતવણી આપી છે. ત્યારબાદ, 20 એપ્રિલના રોજ, રાજસ્થાનમાં HPCL રિફાઇનરીમાં તેના ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલા જ આગ લાગી હતી.

તેલ રિફાઇનરીઓમાં કેમ આગ લાગી રહી છે?

એક ઉત્તર અમેરિકન X એકાઉન્ટે દાવો કર્યો કે, વિશ્વભરમાં તેલ સંપત્તિમાં લાગેલી આ આગ કદાચ સંયોગ નથી પણ તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપ પાડવાના હેતુથી એક પેટર્ન હોઈ શકે છે. HPCL રાજસ્થાન રિફાઇનરીની ઘટના પછી X પર લખતાં અરવિંદે એમ પણ કહ્યું હતું કે વિવિધ દેશોમાં રિફાઇનરીઓમાં લાગેલી આગ વૈશ્વિક શુદ્ધ તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપનો સંકેત હોઈ શકે છે. યુએસ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું, "એક પક્ષ તેલની અછત ઊભી કરવા માંગે છે અને તે માટે પહેલેથી જ તૈયારી કરી લીધી છે. જ્યારે બીજી બાજુ પુષ્કળ તેલ પુરવઠો જાળવી રાખીને બીજા પર દબાણ લાવવા માંગે છે."

યુએસ-ઈરાન યુદ્ધમાં તેલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ હથિયાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. યુએસ અને ઈરાન લશ્કરી તાકાતની દ્રષ્ટિએ અજોડ છે. યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ શરૂઆતમાં માનતા હતા કે યુદ્ધ થોડા અઠવાડિયામાં સમાપ્ત થઈ જશે. જો કે, જ્યારે ઈરાને પર્સિયન ગલ્ફમાંથી તેલ અને ગેસ નિકાસ માટેનો મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અવરોધિત કર્યો અને ગલ્ફ ઓઇલ સ્થાપનો પર હુમલો કર્યો ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. આનાથી વૈશ્વિક પુરવઠા પર નોંધપાત્ર અસર પડી અને તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો. જેના કારણે વિશ્વભરના ઉદ્યોગો પ્રભાવિત થયા.

વિવિધ દેશોની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા પ્રભાવિત થાય છે તો તેનો ફાયદો યુદ્ધમાં સામેલ લોકો અથવા મોટા ભંડાર ધરાવતા લોકોને થઈ શકે છે. વેનેઝુએલા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ ભંડાર (303.2 બિલિયન બેરલ) છે. જ્યારે ઈરાન ત્રીજા ક્રમે છે (208.6 બિલિયન બેરલ). જો વૈશ્વિક પુરવઠો ખોરવાઈ જાય અને રિફાઇનરીઓ બંધ થઈ જાય તો મોટા તેલ ભંડાર ધરાવતા દેશોને વ્યૂહાત્મક ફાયદો મળી શકે છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિશ્વનો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર ચીન આવી આગથી મોટાભાગે અપ્રભાવિત રહ્યો છે. એકંદરે, આ ઘટનાઓને સત્તાવાર રીતે ટેકનિકલ કારણો અથવા અકસ્માતો તરીકે ગણવામાં આવી રહી છે. પરંતુ ઘટનાઓના સતત બનતા રહેવાથી 'વૈશ્વિક પેટર્ન'નો ભય પણ ઉભો થયો છે.