બજેટ 2026: બ્લુ ઇકોનોમીમાં ક્રાંતિ કે પડકાર?

ભારતીય અર્થતંત્રના "બ્લુ ગ્રોથ" ને વેગ આપવા માટે કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં લેવાયેલા નિર્ણયો માછીમારી ક્ષેત્ર માટે પરિવર્તનકારી સાબિત થઈ શકે તેમ છે. ભારત પાસે આશરે 8,118 કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો છે, જેમાં ગુજરાતનો હિસ્સો સૌથી મોટો (1,600 કિમી) છે. આ ભૌગોલિક લાભને આર્થિક શક્તિમાં બદલવા માટે સરકારે એક્સક્લુઝિવ ઈકોનોમિક ઝોન (EEZ) અને નિકાસ લક્ષી સુધારાઓ જાહેર કર્યા છે. જોકે, નીતિઓ અને જમીની અમલીકરણ વચ્ચેના અંતરને સમજવા માટે એક ઊંડા સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણની જરૂર છે.

1. બ્લુ ઇકોનોમી અને EEZ: વૈશ્વિક બજારના દ્વાર

સરકારની નવી જાહેરાત મુજબ, ભારતીય માછીમારો હવે એક્સક્લુઝિવ ઈકોનોમિક ઝોન (EEZ) એટલે કે દરિયામાં 200 નોટિકલ માઈલ સુધીના વિસ્તારમાં પકડાયેલી માછલીઓને વિદેશી બંદરો પર સીધી 'લેન્ડ' કરી શકશે અને તેને ડ્યુટી-ફ્રી નિકાસ ગણવામાં આવશે.

વેલજીભાઈ મસાણી (અગ્રણી, માંગરોળ માછીમારી યુનિયન): "ડીપ-સી ફિશિંગ એટલે કે દરિયામાં 12 થી 200 નોટિકલ માઈલ સુધી જઈને માછીમારી કરવી. નવી જોગવાઈથી માછીમારોને સૌથી મોટો ફાયદો એ થશે કે તેમણે માલ વેચવા માટે પરત ભારતીય કિનારે આવવાની જરૂર નથી. તેઓ સીધો જ વિદેશી પોર્ટ પર માલ ઠાલવી શકશે. આ એક ક્રાંતિકારી ફેરફાર છે જે નિકાસ પ્રક્રિયાને વેગ આપશે."

જોકે, વેલજીભાઈ એ પણ ટકોર કરી છે કે ગુજરાતના માછીમારો પાસે હાલમાં ડીપ-સી ફિશિંગની ન તો આવડત છે, ન તો તે માટેના જરૂરી લાઈસન્સ કે આધુનિક જહાજો (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર). સરકાર માત્ર જાહેરાત કરે તે પૂરતું નથી, પરંતુ પહેલા માછીમારોને તાલીમ આપવી અને તે કક્ષાની બોટ વિકસાવવી અનિવાર્ય છે.

2. હાઈજીન અને ક્વોલિટી: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની અનિવાર્ય શરત

વિદેશી બજારોમાં ભારતીય સીફૂડની માંગ ત્યારે જ વધશે જ્યારે તેની ગુણવત્તા 'વર્લ્ડ ક્લાસ' હશે. આ માટે ફિશ લેન્ડિંગ સેન્ટર્સ અને હાર્બર પરની સુવિધાઓમાં ધરખમ સુધારાની જરૂર છે.

• સ્વચ્છતા અને જંતુમુક્ત વાતાવરણ: હાર્બર પર અવિરત પાણીની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ જેથી માછલીઓને બેક્ટેરિયા મુક્ત રાખી શકાય.

• શુદ્ધ બરફની અગત્યતા: માછલીને બગડતી અટકાવવા આઈસ (બરફ) અનિવાર્ય છે. જો આઈસ ફેક્ટરીઓમાં શુદ્ધ પાણીનો ઉપયોગ ન થાય, તો બરફ ઓગળતી વખતે બેક્ટેરિયા માછલીમાં ભળે છે, જેનાથી તેની 'હાઈજીનિક વેલ્યુ' ઘટે છે.

અરવિંદભાઈ પાંજરી: "જો માછલી હાઈજેનિક હશે તો જ વિદેશમાં સારો ભાવ મળશે. ગુણવત્તામાં સહેજ પણ ઉણપ હશે તો માછીમારોને મોટું નુકસાન જશે. હાર્બર પર પાણીની પૂરતી સુવિધા હોવી જોઈએ અને આઈસ ફેક્ટરીઓને ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડવું જોઈએ જેથી માછલીની નિકાસ મૂલ્ય જળવાઈ રહે."

3. સબસિડીનું માળખું અને ડીઝલનો પ્રશ્ન

વર્તમાન સમયમાં માછીમારો માટે સૌથી મોટો પડકાર ડીઝલના વધતા ભાવ છે. સરકારે અનેક નાની-મોટી સબસિડીઓ આપી છે, પરંતુ તેમાં વચેટિયાઓ અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે માછીમારોને પૂરતો લાભ મળતો નથી.

ડીઝલ સબસિડીમાં સુધારાની જરૂરિયાત: નિષ્ણાતોના મતે, હાલમાં મળતી ₹15 ની સબસિડી અપૂરતી છે. જો સરકાર આ તમામ નાની સહાયો બંધ કરીને માત્ર ડીઝલ પર ₹30 સુધીની સબસિડી સીધી માછીમારોને આપે, તો તે મોટી રાહત સાબિત થશે.

બાયો-ડીઝલનું જોખમ: મોંઘા ડીઝલને કારણે માછીમારો સસ્તા અને ભેળસેળિયા બાયો-ડીઝલ વાપરવા પ્રેરાય છે. આ બાયો-ડીઝલ બોટના એન્જિનને ટૂંકા ગાળામાં નુકસાન કરે છે, જેનાથી માછીમારો પર દેવાનો બોજ વધે છે. પારદર્શક ડીઝલ સબસિડી આ સમસ્યાનો એકમાત્ર ઉકેલ છે.

4. પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ અને ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડેશન

બજેટમાં સીફૂડ પ્રોસેસિંગ માટે વપરાતા ઇનપુટ્સ પરની ડ્યુટી-ફ્રી આયાત મર્યાદા 1% થી વધારીને 3% કરી છે. આ નિર્ણય પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સના આધુનિકીકરણમાં મદદરૂપ થશે. તે નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગ સાહસિકોને પ્રોત્સાહિત કરશે કે તેઓ ભારતમાં જ માછલીઓનું વેલ્યુ-એડિશન (Value-addition) કરે અને ત્યારબાદ નિકાસ કરે.

5. નિકાસના નિયમોમાં સરળીકરણ

નાના વ્યવસાયો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે કુરિયર નિકાસ પરની ₹10 લાખની મર્યાદા દૂર કરવી એ ઐતિહાસિક નિર્ણય છે. આનાથી ગુજરાતના દરિયાકાંઠે નાના પાયે સીફૂડ પ્રોસેસિંગ કરતા કારીગરો સીધા જ આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્ડર પૂરા કરી શકશે.

બજેટ 2026-27 એ માછીમારી ઉદ્યોગ માટે મોટી આશા જન્માવી છે, પરંતુ તેની સફળતા ત્રણ સ્તંભો પર ટકેલી છે:

1. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: હાર્બર પર સ્વચ્છતા અને શુદ્ધ પાણીની ખાતરી.

2. તાલીમ: ડીપ-સી ફિશિંગ માટે માછીમારોને સક્ષમ બનાવવા.

3. પારદર્શિતા: ડીઝલ સબસિડીને સીધી અને સરળ બનાવવી.

જો સરકાર આ જમીની પડકારોને ગંભીરતાથી લેશે, તો અરવિંદભાઈ પાંજરીના જણાવ્યા મુજબ, વિદેશી મૂડીના પ્રવાહની સાથે આ ક્ષેત્રમાં લાખો નવી રોજગારીનું સર્જન થશે અને ભારત સાચા અર્થમાં 'બ્લુ જાયન્ટ' તરીકે ઉભરી આવશે.