પેટ્રોલની નિકાસ ડ્યુટી ઝીરો, પણ ડીઝલ પર ટેક્સ વધ્યો! કેન્દ્રના નિર્ણયથી કોને થશે ફાયદો?

Fuel Export Duty Revision 2026: વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ચાલી રહેલી ઉથલપાથલ અને પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF)ની નિકાસ ડ્યુટીમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા નોટિફિકેશન મુજબ, પેટ્રોલની નિકાસ પર લાગતી સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી (SAED) સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવામાં આવી છે. બીજી તરફ, ડીઝલ અને ATFની નિકાસ પર ડ્યુટીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનો આ નિર્ણય વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાયમાં વિક્ષેપો વચ્ચે સ્થાનિક ઇંધણની ઉપલબ્ધતા જાળવવા અને રિફાઇનરીઓની નિકાસ નીતિમાં સંતુલન લાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.

પેટ્રોલની નિકાસ પર ડ્યુટી શૂન્ય કરવામાં આવી
નાણા મંત્રાલયના જાહેરનામા અનુસાર, સુધારેલા SAED દરો તાત્કાલિક અસરથી લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. નવા દર મુજબ પેટ્રોલની નિકાસ પર અગાઉ લાગતી ₹2.50 પ્રતિ લિટરની ડ્યુટી હવે શૂન્ય કરવામાં આવી છે. એટલે કે પેટ્રોલની નિકાસ પર હવે આ સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાગશે નહીં. બીજી તરફ, ડીઝલની નિકાસ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર ₹3નો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉ ₹8.50 પ્રતિ લિટર રહેલો દર વધારીને હવે ₹11.50 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે. એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ એટલે કે ATFની નિકાસ ડ્યુટીમાં પણ 50 પૈસાનો વધારો કરાયો છે. પરિણામે ATF પરનો નવો ડ્યુટી દર ₹10.50થી વધીને ₹11 પ્રતિ લિટર થયો છે.

પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષ વચ્ચે સરકારનો નિર્ણય
ભારત સરકારે ઇંધણની નિકાસ પર ડ્યુટી લગાવવાની શરૂઆત માર્ચના અંતમાં કરી હતી. પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ વધતાં વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા પર દબાણ ઊભું થયું હતું અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો હતો. આવી સ્થિતિમાં સરકારની પ્રાથમિકતા એ હતી કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મળતા ઊંચા નફાને ધ્યાનમાં રાખીને સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણનો પુરવઠો ઓછો ન કરે. નિકાસ ડ્યુટી દ્વારા સરકાર સ્થાનિક બજારની જરૂરિયાતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. ભારત માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ પણ આ નિર્ણય પાછળનું એક કારણ છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ શરૂ થયો તે પહેલાં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનો આશરે 45 ટકા હિસ્સો આ દરિયાઈ માર્ગમાંથી પસાર થતો હતો. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વાણિજ્યિક જહાજોની અવરજવરમાં વિક્ષેપ ઊભો થતાં ક્રૂડ ઓઇલના પુરવઠા અને પરિવહન અંગે અનિશ્ચિતતા વધી હતી. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે ક્રૂડ ઓઇલના આયાત સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવાની જરૂરિયાત અનુભવી છે.

ઇંધણ નિકાસની કમાણીમાં 50 ટકાનો વધારો
વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ, શિપિંગના વધતા જોખમો અને ચલણના ઉતાર-ચઢાવની અસર ભારતના ઇંધણ વેપાર પર પણ પડી રહી છે. તેમ છતાં, સરકારે સ્થાનિક ગ્રાહકોને વૈશ્વિક બજારની અસરથી બચાવવા રિટેલ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખ્યા છે. બીજી તરફ, નિકાસ ડ્યુટીમાં ફેરફાર કરીને રિફાઇનરીઓ દ્વારા વિદેશમાં મોકલાતા ઇંધણના જથ્થા અને સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન મોંઘા ક્રૂડ ઓઇલ અને નબળા રૂપિયાની અસરને કારણે ઇંધણની નિકાસના કુલ જથ્થામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે, આ જ સમયગાળામાં ભારતની ઇંધણ નિકાસમાંથી થતી આવકમાં આશરે 50 ટકાનો વધારો થયો હતો. આ આંકડો દર્શાવે છે કે નિકાસના જથ્થામાં ઘટાડો થવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવની સ્થિતિને કારણે નિકાસ કમાણીમાં વધારો નોંધાયો હતો.

રિફાઇનરીઓ અને સ્થાનિક બજાર પર શું અસર પડશે?
પેટ્રોલની નિકાસ ડ્યુટી શૂન્ય થવાથી પેટ્રોલ નિકાસકારોને રાહત મળી શકે છે. જ્યારે ડીઝલ અને ATF પર ડ્યુટી વધારવાથી આ બંને ઇંધણની નિકાસ વધુ ખર્ચાળ બની શકે છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણની પૂરતી ઉપલબ્ધતા જાળવવાનો અને વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટની અસરને નિયંત્રિત કરવાનો છે. જોકે, આ ફેરફારથી રિફાઇનરીઓના નિકાસ માર્જિન અને વેપારના નિર્ણયોમાં શું બદલાવ આવશે તે આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ થશે. કુલ મળીને, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATFની નિકાસ ડ્યુટીમાં કરવામાં આવેલો આ ફેરફાર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને સ્થાનિક ઇંધણ પુરવઠાને પ્રાથમિકતા આપતી નીતિનો ભાગ છે. પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં શિપિંગની પરિસ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર સરકારની આગામી નીતિ આધારિત રહી શકે છે. તેથી આવનારા દિવસોમાં ઇંધણ નિકાસ, રિફાઇનરીઓની કામગીરી અને સ્થાનિક બજાર પર આ નિર્ણયની અસર પર ઉદ્યોગજગતની નજર રહેશે.