હોર્મુઝ સંકટની ભારત પર મોટી અસર, 6 મહિનામાં ઈંધણ આયાત ખર્ચ $22 બિલિયન વધ્યો

India Oil Import Bill Rise: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ચાલી રહેલા તણાવ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં આવેલા ઉછાળાની સીધી અસર ભારતના ઈંધણ આયાત ખર્ચ પર પડી છે. Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA)ના વિશ્લેષણ મુજબ માર્ચથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન ભારતે ક્રૂડ ઓઈલ, ઓઈલ પ્રોડક્ટ્સ અને LNG સહિતના ફોસિલ ફ્યુઅલ માટે અંદાજે $22 બિલિયનનો વધારાનો આયાત ખર્ચ ભોગવ્યો છે.

હોર્મુઝ સંકટ હવે માત્ર અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીનો મુદ્દો રહ્યો નથી. ક્રૂડ ઓઈલના ઊંચા ભાવ, ઈંધણ સપ્લાયમાં અનિશ્ચિતતા અને દરિયાઈ પરિવહન પર પડેલી અસર ભારતના ઈંધણ બિલ, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, LPG ખર્ચ અને મોંઘવારીના દબાણ સાથે સીધા જોડાયેલા છે.

$22 બિલિયનનો વધારાનો ઈંધણ આયાત ખર્ચ
CREAના તાજેતરના વિશ્લેષણ અનુસાર, માર્ચથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન હોર્મુઝ સંકટને કારણે ભારતના ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાત ખર્ચમાં અંદાજે $22 બિલિયનનો વધારો થયો છે. આ ખર્ચ સામાન્ય બજાર પરિસ્થિતિમાં અપેક્ષિત આયાત ખર્ચની સરખામણીએ વધારાનો બોજ દર્શાવે છે. ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતમાં આયાતી ક્રૂડ ઓઈલની મોટી ભૂમિકા હોવાથી વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થતી તેજીની સીધી અસર દેશના આયાત બિલ પર પડે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના મહત્વના ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંથી એક હોવાથી અહીં લાંબા સમય સુધી ચાલતી અસ્થિરતા વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ચીન પછી ભારત પર મોટો આર્થિક બોજ
વધારાના ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાત ખર્ચની દૃષ્ટિએ ભારત વિશ્વના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત મોટા આયાતકારોમાં સામેલ છે. CREAના આંકડા મુજબ ચીનનો વધારાનો ખર્ચ લગભગ $35 બિલિયન અને ભારતનો $22 બિલિયન રહ્યો છે. યુરોપિયન યુનિયન માટે આ વધારાનો ખર્ચ લગભગ $78 બિલિયન રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ હોર્મુઝ સંકટની અસર નોંધપાત્ર રહી છે. માર્ચથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન વિશ્વના ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાતકારોએ મળીને અંદાજે $330 બિલિયનનો વધારાનો ખર્ચ કર્યો હોવાનું CREAના વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે.

ક્રૂડ ઓઈલ માટે ભારતે $20.5 બિલિયન વધુ ચૂકવ્યા
ભારતના વધારાના ઊર્જા આયાત ખર્ચમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ક્રૂડ ઓઈલનો રહ્યો છે. CREAના વિશ્લેષણ મુજબ આ છ મહિનામાં ભારતના ક્રૂડ ઓઈલ આયાત ખર્ચમાં નેટ વધારાનો બોજ લગભગ $20.5 બિલિયન રહ્યો. માર્ચથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન Brent ક્રૂડ ઓઈલનો સરેરાશ ભાવ લગભગ $93 પ્રતિ બેરલ રહ્યો હતો. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આ પ્રકારની લાંબી તેજી ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશ માટે આયાત બિલ, વેપાર સંતુલન અને મોંઘવારી માટે પડકાર ઊભો કરી શકે છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર શું અસર પડશે?
હોર્મુઝ સંકટ લાંબું ચાલે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઊંચા રહે તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર પણ દબાણ વધી શકે છે. જોકે હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે પેટ્રોલ અને ડીઝલમાં ચોક્કસ ₹3થી ₹5 પ્રતિ લિટરનો વધારો થશે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. ભારતમાં છૂટક ઈંધણના ભાવ પર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઉપરાંત કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના કર, ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની કિંમત નીતિ અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળોની અસર પડે છે. એટલે હોર્મુઝ સંકટ લાંબું ચાલે, સપ્લાયમાં વિક્ષેપ રહે અને Brent ક્રૂડ ઊંચા સ્તરે ટકી રહે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અંગે દબાણ વધી શકે છે. પરંતુ ભાવમાં ચોક્કસ કેટલો વધારો થશે તે અંગે આગાહી કરવી હાલ વહેલી ગણાશે.

LPGના ભાવ અને ઘરગથ્થુ બજેટ પર પણ અસર
હોર્મુઝ સંકટની અસર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી મર્યાદિત નથી. LPG અને અન્ય ઊર્જા આયાત પણ વૈશ્વિક ભાવ વધારાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. CREAના વિશ્લેષણ મુજબ કટોકટીના છ મહિનામાં ભારતે આયાતી LPG માટે સામાન્ય બજાર અપેક્ષા કરતાં લગભગ 29 ટકા વધુ પ્રતિ ટન ચૂકવ્યું હતું, જ્યારે આયાતનું પ્રમાણ લગભગ 26 ટકા ઓછું રહ્યું હતું. LPGના આયાત ખર્ચમાં વધારો થાય તો તેની અસર ઘરગથ્થુ રસોડાના બજેટથી લઈને વ્યાપારી ક્ષેત્રના ખર્ચ સુધી પહોંચી શકે છે. પરિવહન અને ઊર્જા ખર્ચ વધે તો તેની પરોક્ષ અસર ખાદ્યપદાર્થો અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પણ જોવા મળી શકે છે.

ડીઝલ, ગેસ અને LNGના ભાવમાં પણ ઉછાળો
હોર્મુઝ સંકટ દરમિયાન વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ જ નહીં, પરંતુ ડીઝલ, ગેસોલિન અને LNGના ભાવમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો હતો. CREAના વૈશ્વિક વિશ્લેષણ મુજબ માર્ચથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન વધારાના વૈશ્વિક ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાત ખર્ચમાં ક્રૂડ ઓઈલનો હિસ્સો લગભગ $164.1 બિલિયન, ડીઝલ અને ગેસોઈલનો $73.8 બિલિયન અને LNGનો $38 બિલિયન રહ્યો. ભારત માટે ડીઝલના ભાવ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. ટ્રક પરિવહન, કૃષિ, ઉદ્યોગ અને સપ્લાય ચેઇનમાં ડીઝલનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો હોવાથી લાંબા સમય સુધી ઊંચા ડીઝલ ભાવ પરિવહન ખર્ચ વધારી શકે છે. તેની અસર અંતે વિવિધ ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડી શકે છે.

હોર્મુઝ સંકટથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા સામે પડકાર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ચાલી રહેલી અસ્થિરતાએ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને આયાતી ઈંધણ પરની નિર્ભરતાને ફરી ચર્ચામાં લાવી છે. વૈશ્વિક યુદ્ધ, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અથવા દરિયાઈ પરિવહનમાં વિક્ષેપ થાય ત્યારે ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભાવમાં ઝડપથી ફેરફાર થઈ શકે છે. ભારત જેવા મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશ માટે આવી સ્થિતિ આયાત બિલ અને મોંઘવારી બંને પર દબાણ વધારી શકે છે.

સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતાથી કેટલો ફાયદો?
CREAના વિશ્લેષણમાં સ્વચ્છ ઊર્જાના વધતા ઉપયોગને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. 2020 પછી વધેલી સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતાએ વૈશ્વિક સ્તરે ફોસિલ ફ્યુઅલની કેટલીક આયાત જરૂરિયાત ઘટાડવામાં મદદ કરી છે. CREAના અંદાજ મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતાના કારણે કટોકટીના પ્રથમ પાંચ મહિનામાં અંદાજે $36 બિલિયનની ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાત ટાળી શકાઈ હતી.

આગળ ભારત માટે શું મહત્વનું રહેશે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ કેટલો સમય ચાલુ રહે છે, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ક્યાં સુધી ઊંચા રહે છે અને વૈશ્વિક ઈંધણ સપ્લાય સામાન્ય થવામાં કેટલો સમય લાગે છે તે ભારત માટે આગામી મહિનાઓમાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો ભારતના ઈંધણ આયાત બિલ પર વધુ દબાણ આવી શકે છે. તેની અસર પેટ્રોલ-ડીઝલ, LPG, પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર પણ પડી શકે છે. હાલમાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે હોર્મુઝ સંકટ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય તણાવ નથી. તેની અસર વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ બજારથી શરૂ થઈને ભારતના ઈંધણ આયાત બિલ અને અંતે સામાન્ય પરિવારના માસિક બજેટ સુધી પહોંચી શકે છે.