Lalit Modi FEMA Case Relief: દક્ષિણ આફ્રિકામાં IPL 2009 ના આયોજન સાથે સંબંધિત આશરે 16 વર્ષ જૂના FEMA (ફોરવર્ડ એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ) કેસમાં IPLના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન લલિત મોદીને મોટી રાહત મળી છે. સ્મગલર્સ એન્ડ ફોરેન એક્સચેન્જ મેનિપ્યુલેટર્સ એક્ટ (SAFEMA) હેઠળની એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા લલિત મોદી પર લાદવામાં આવેલો લાખો-કરોડો રૂપિયાનો દંડ સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધો છે. આ કેસ વર્ષ 2009 માં લોકસભાની સામાન્ય ચૂંટણી દરમિયાન સુરક્ષાના કારણોસર IPL ની બીજી સીઝન ભારતથી ખસેડીને દક્ષિણ આફ્રિકામાં યોજવા સાથે જોડાયેલો હતો.
ED દ્વારા ફટકારવામાં આવેલો દંડ અને કાનૂની લડાઈ આ કેસની શરૂઆત વર્ષ 2011 માં થઈ હતી જ્યારે ED એ કારણદર્શક નોટિસ જારી કરી હતી. લાંબી તપાસ બાદ વર્ષ 2018 માં ED એ લલિત મોદી, ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI) ના કેટલાક ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓ અને અન્ય સંબંધિત વ્યક્તિઓ પર મોટો દંડ ફટકાર્યો હતો. ED નો આરોપ હતો કે BCCI દ્વારા ભારતીય રિઝર્વ બેંકની પૂર્વ પરવાનગી લીધા વિના IPL 2009 ના આયોજન માટે આશરે $49.8 મિલિયન (લગભગ 243 કરોડ રૂપિયાથી વધુ) ની માતબર રકમ વિદેશમાં મોકલવામાં આવી હતી, જે FEMA ના નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે. આ દંડ સામે લલિત મોદીએ SAFEMA એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ અપીલ દાખલ કરી હતી.
ટ્રિબ્યુનલનું સ્પષ્ટ તારણ: લલિત મોદી વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર નથી ન્યાયાધીશ મુનિશ્વર નાથ ભંડારી અને સભ્ય રાજેશ મલ્હોત્રાની બનેલી બેન્ચે 16 જુલાઈના રોજ 105 પાનાનો વિસ્તૃત અને મહત્વપૂર્ણ ચૂકાદો આપ્યો હતો. ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે લલિત મોદીની વ્યક્તિગત જવાબદારી સાબિત કરી શકે તેવો કોઈ નક્કર પુરાવો ED પાસે નથી. મોદી BCCI ના નાણાકીય બાબતોના મુખ્ય પ્રભારી નહોતા અને ન તો તેમને કોઈ એવા નાણાકીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા હતા કે તેઓ વૈધાનિક FEMA પાલન માટે જવાબદાર ઠરે. ટ્રિબ્યુનલે એમ પણ નોંધ્યું હતું કે દક્ષિણ આફ્રિકા મોકલવામાં આવેલું ભંડોળ મૂડી ખાતાના વ્યવહારોને બદલે ચાલુ ખાતાના વ્યવહારો હતા, જેના કારણે ED ના કેસનો મુખ્ય પાયો જ પોકળ સાબિત થયો હતો.
લલિત મોદીની પ્રતિક્રિયા: "આ સત્ય અને ન્યાયનો વિજય છે" આ ઐતિહાસિક ચૂકાદા બાદ પોતાની પ્રતિક્રિયા આપતા લલિત મોદીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું કે 16 વર્ષથી વધુ સમયની લાંબી તપાસ, કાનૂની કાર્યવાહી અને મુકદ્દમા પછી આ ન્યાય મળ્યો છે. તેણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે તેણે હંમેશા ભારતીય ક્રિકેટ અને IPL ના શ્રેષ્ઠ હિતમાં કામ કર્યું છે અને કોઈ વ્યક્તિગત ગેરરીતિ આચરી નથી. મોદીએ આ નિર્ણયને માત્ર પોતાની વ્યક્તિગત નિર્દોષતાનો વિજય ગણાવ્યો નથી, પરંતુ કાયદો અને નક્કર પુરાવાઓના આધારે જ કોઈપણ આરોપનો નિર્ણય થવો જોઈએ તે સિદ્ધાંતની પુષ્ટિ ગણાવી છે.
અસાધારણ સંજોગોમાં IPL ને દક્ષિણ આફ્રિકા ખસેડવાનો ઇતિહાસ વર્ષ 2009 માં ભારતની સામાન્ય લોકસભા ચૂંટણીના કારણે સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ સંભાળવી અશક્ય બનતા, ટૂર્નામેન્ટને અસ્થાયી રૂપે દક્ષિણ આફ્રિકામાં શિફ્ટ કરવાનો અસાધારણ નિર્ણય લેવાયો હતો. તે સમયે આ સફળ આયોજનના કારણે જ IPL નું અસ્તિત્વ ટકી રહ્યું હતું અને સમય જતાં તે વિશ્વની સૌથી મોટી અને મૂલ્યવાન ટૂર્નામેન્ટ બની ગઈ. લલિત મોદીએ આ મુશ્કેલ સમયમાં કાનૂની પ્રક્રિયાને સહકાર આપ્યો હતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રમતગમત તેમજ વ્યવસાય ક્ષેત્રે પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી રાખવાનું જાળવી રાખ્યું છે.
IPL ના સ્થાપક અને કૌભાંડોના લાંબા વર્ષો લલિત મોદીને વિશ્વની સૌથી લોકપ્રિય ક્રિકેટ લીગ IPL નો સ્થાપક માનવામાં આવે છે, જેણે વર્ષ 2008 માં આ ભવ્ય ટૂર્નામેન્ટની શરૂઆત કરી હતી. જોકે, વર્ષ 2010 માં નાણાકીય અનિયમિતતાઓના આરોપો બાદ તે ભારત છોડીને લંડન ચાલ્યો ગયો હતો અને BCCI દ્વારા તેને આજીવન પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યો હતો. રાજસ્થાન રોયલ્સ અને કિંગ્સ XI પંજાબની બોલી પ્રક્રિયા, પ્રસારણ તથા ડિજિટલ અધિકારોમાં ગેરરીતિના અનેક આરોપો તેની સામે લાગ્યા હતા. વર્ષ 2013 માં તેના પર સત્તાવાર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો.
ED ના 10.65 કરોડ રૂપિયાના દંડ અને દલીલોની સમીક્ષા સમગ્ર કાનૂની પ્રક્રિયા દરમિયાન ED એ આરોપ મૂક્યો હતો કે યુકે સ્થિત કંપનીઓ પાસેથી નાણાં સ્વીકારવા અને વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો કરવા બદલ લલિત મોદીને વર્ષ 2018 માં 10.65 કરોડ રૂપિયાનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત અન્ય વ્યવહારોમાં પણ કરોડોની અનિયમિતતાનો દાવો કરાયો હતો. બીજી તરફ, લલિત મોદીની કાનૂની ટીમે દલીલ કરી હતી કે IPL અને BCCI ના તમામ નિર્ણયો સામૂહિક સંકલનથી લેવાયા હતા અને કોઈ એક વ્યક્તિગત નિર્ણય લેવાયો નહોતો. ટ્રિબ્યુનલે તમામ દલીલોને ધ્યાને રાખીને ED ના આદેશને રદ કરી દીધો છે.
અપીલ ટ્રિબ્યુનલની ભૂમિકા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા આ કેસમાં ચુકાદો આપનાર એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ એ અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થાઓ છે, જે પરંપરાગત અદાલતોના વિકલ્પ તરીકે વહીવટી અને નિયમનકારી વિવાદોનું ઝડપી નિરાકરણ લાવવા માટે કાર્ય કરે છે. આ ટ્રિબ્યુનલમાં ન્યાયાધીશો ઉપરાંત સંબંધિત તકનીકી અને આર્થિક ક્ષેત્રોના નિષ્ણાત સભ્યો પણ સામેલ હોય છે. SAFEMA ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા લેવાયેલો આ નિર્ણય લલિત મોદી સામે ચાલી રહેલા સૌથી મોટા કાનૂની વિવાદોમાંથી એકનો અંત લાવે છે અને તેમને મોટી રાહત પૂરી પાડે છે.

SAFEMA ટ્રિબ્યુનલે EDનો કરોડોનો દંડ રદ કર્યો

July 22, 2026 | 12:38 IST