મતદાર અધિકાર યાત્રા: બિહાર ચૂંટણી પર થશે અસર?

બિહારમાં 2025 ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં મતદાર અધિકાર યાત્રાએ રાજકારણમાં એક નવો રંગ ઉમેર્યો છે. 17 ઓગસ્ટના રોજ સાસારામથી શરૂ થઈને 1 સપ્ટેમ્બરના રોજ પટનાના ગાંધી મેદાનમાં સમાપ્ત થશે.

16 દિવસની 1,300 કિલોમીટર લાંબી યાત્રા 25 જિલ્લાઓમાંથી પસાર થઈ સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા દરમિયાન કથિત રીતે 65 લાખ મતદારોના નામ કાઢી નાખવાના મુદ્દાને કેન્દ્રમાં લાવી છે. યાત્રામાં કોંગ્રેસ તેમજ RJD ના તેજસ્વી યાદવ, CPI (ML) ના દીપાંકર ભટ્ટાચાર્ય અને VIP ના મુકેશ સાહની જેવા વિપક્ષી નેતાઓ જોડાયા છે. જે તેને મહાગઠબંધન (INDIA BLOCK) ની એકતાનું પ્રતિક બનાવે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ યાત્રા બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ગેમ ચેન્જર સાબિત થશે, કે પછી તેને માત્ર પ્રચાર સ્ટંટ તરીકે ગણવામાં આવશે?

યાત્રાનો ઉદ્દેશ્ય અને રાજકીય વ્યૂહરચના

મતદાર અધિકાર યાત્રાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદાર યાદીમાં કથિત અનિયમિતતાઓ અને "મત ચોરી" સામે જનજાગૃતિ લાવવાનો છે. વિપક્ષનો દાવો છે કે દલિત, ઓબીસી, મુસ્લિમ અને અન્ય હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના મતદારોને SIR પ્રક્રિયા હેઠળ જાણી જોઈને દૂર કરવામાં આવ્યા છે. જેનાથી તેમની ચૂંટણી શક્તિમાં ઘટાડો થયો છે. રાહુલ ગાંધીએ તેને "લોકશાહી પર હુમલો" ગણાવ્યો અને કહ્યું કે બિહારમાં છેલ્લી 4-5 ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરનારાઓના નામ પણ દૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેજસ્વી યાદવે તેને બિહારીઓના રોજગાર, અનામત અને વિકાસના અધિકારો માટેની લડાઈ ગણાવી. જ્યારે દીપાંકર ભટ્ટાચાર્યએ નીતિશ કુમારની સરકારને "20 વર્ષની નિષ્ફળતા"નું પ્રતિક ગણાવી.

યાત્રાએ બિહારના જાતિ-કેન્દ્રિત રાજકારણને એક નવા દ્રષ્ટિકોણથી રજૂ કર્યું છે. પરંપરાગત રીતે, જાતિ સમીકરણો અને વિકાસના મુદ્દાઓ બિહારમાં ચૂંટણી પરિણામો નક્કી કરી રહ્યા છે. પરંતુ આ વખતે, વિપક્ષે મતદારોના અધિકારોને કેન્દ્રમાં લાવીને ભાવનાત્મક અને સમાવેશી મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. આ રણનીતિ દલિત, ઓબીસી અને મુસ્લિમ સમુદાયો તેમજ યુવાનો અને સ્થળાંતરિત મજૂરોને આકર્ષિત કરી રહી છે, જેઓ મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાની ચિંતામાં છે.

જનતા અને ભીડની હાજરી પર અસર

યાત્રાના શરૂઆતના દિવસોમાં ભારે ભીડ જોવા મળી હતી. ખાસ કરીને સાસારામ, ગયા અને શેખપુરા જેવા વિસ્તારોમાં. રાહુલ ગાંધી અને તેજસ્વી યાદવને જોવા માટે હજારો લોકો રસ્તાઓ પર ઉતર્યા હતા, જેમાં કેટલાક યુવાનો વૃક્ષો પર ચઢીને વીડિયો અને ફોટોગ્રાફ્સ લીધા હતા. બિહાર કોંગ્રેસના પ્રમુખ રાજેશ રામ અને એઆઈસીસીના કૃષ્ણા અલ્લાવારુએ દાવો કર્યો હતો કે આ યાત્રા લોકશાહીના સમર્થકો માટે જાગૃતિ છે. સ્થાનિક લોકોએ ફરિયાદ કરી હતી કે તેમના નામ મતદાર યાદીમાંથી કારણ વગર દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. જેના કારણે રેશન કાર્ડ, જમીન અધિકારો અને સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓની તેમની પહોંચ જોખમમાં મુકાઈ હતી.

જોકે, આ ભીડ મતમાં પરિવર્તિત થશે કે કેમ તે એક મોટો પ્રશ્ન છે. બિહારના લોકો તેમની વ્યવહારુ વિચારસરણી અને તિક્ષ્ણ રાજકીય યાદશક્તિ માટે જાણીતા છે. યાત્રાએ ચોક્કસપણે મતદાર અધિકારોને એક મુખ્ય મુદ્દો બનાવ્યો છે. પરંતુ રોજગાર, ભ્રષ્ટાચાર અને શિક્ષણ જેવા પરંપરાગત મુદ્દાઓ હજુ પણ બિહારમાં સુસંગત છે.

મહાગઠબંધન અને કોંગ્રેસની સ્થિતિ

બિહારમાં લાંબા સમયથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી કોંગ્રેસ આ યાત્રાને પોતાના રાજકીય પુનર્જીવનની તક તરીકે જોઈ રહી છે. 2020ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 70 બેઠકો પર ચૂંટણી લડી હતી. પરંતુ માત્ર 19 બેઠકો જીતી શકી હતી. આ યાત્રા દ્વારા કોંગ્રેસ માત્ર પોતાનો આધાર વધારવા માંગતી નથી પરંતુ મહાગઠબંધનમાં સીટ શેરિંગમાં પોતાની સોદાબાજી શક્તિને પણ મજબૂત કરવા માંગે છે. જોકે, સંગઠનાત્મક નબળાઈ અને બૂથ સ્તરે મર્યાદિત હાજરી કોંગ્રેસ માટે સૌથી મોટા પડકારો છે.

બીજી તરફ, આ યાત્રાનો સૌથી વધુ ફાયદો RJDને થઈ શકે છે. યાત્રામાં RJDના બેનરો, ધ્વજ અને સ્થાનિક નેતાઓની મજબૂત હાજરીએ તેમની સંગઠનાત્મક શક્તિને ઉજાગર કરી છે. તે વિડંબના છે કે રાહુલ ગાંધીની લોકપ્રિયતા હોવા છતાં RJDને તેનાથી વધુ રાજકીય લાભ મળી શકે છે.

ભાજપ-જેડીયુ પ્રતિક્રિયા

ભાજપ અને જેડીયુએ આ યાત્રાને "ષડયંત્ર સિદ્ધાંત" અને "બંધારણીય સંસ્થાઓ પર હુમલો" ગણાવી છે. ભાજપના પ્રવક્તા નીરજ કુમારે વિપક્ષ પાસેથી પુરાવા માંગીને પૂછ્યું કે મતદાર યાદીમાં વિસંગતતા હોય તો તેમના બૂથ લેવલ એજન્ટો (BLA) એ વાંધો કેમ ન ઉઠાવ્યો? ભાજપે તેના પ્રચારમાં નીતિશ કુમારના વિકાસ કાર્યો અને પીએમ મોદીની કલ્યાણકારી યોજનાઓ, જેમ કે 400 કરોડ રૂપિયાની સ્વ-સહાય જૂથ યોજનાને પ્રકાશિત કરી છે.

શું આ માત્ર એક પ્રચાર સ્ટંટ છે?

જન સૂરજ પાર્ટીના સ્થાપક પ્રશાંત કિશોરે યાત્રાને બિનઅસરકારક ગણાવી કહ્યું કે બિહારમાં રાહુલ ગાંધીને ગંભીરતાથી લેવામાં આવતા નથી. જો કે, આ દાવો ચર્ચાસ્પદ છે. કારણ કે યાત્રાએ યુવાનો અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોમાં ઉત્સાહ જગાડ્યો છે. તેમ છતાં, જો મતદાર યાદીમાં છેડછાડની ફરિયાદો સાચી હોય અને ભાજપ-જેડીયુ તેનો અસરકારક રીતે સામનો કરવામાં અસમર્થ હોય તો યાત્રા મહાગઠબંધન માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. બીજી બાજુ, જો ભાજપ તેની સંગઠનાત્મક શક્તિ અને વિકાસના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે તો યાત્રાની અસર મર્યાદિત હોઈ શકે છે.