US-China Economic and Security Review Commission Report: ભારતની વધતી વૈશ્વિક શક્તિ અને ચીન સાથેની વ્યૂહાત્મક હરીફાઈ વચ્ચે દક્ષિણ એશિયાના ભૂરાજકારણને લઈને એક મહત્ત્વનો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. અમેરિકાની કોંગ્રેસ દ્વારા રચાયેલી US-China Economic and Security Review Commissionના 2026ના વાર્ષિક અહેવાલમાં ચીનની પાકિસ્તાન સાથેની વધતી લશ્કરી ભાગીદારીને ભારતની સુરક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પડકાર ગણાવવામાં આવી છે. અહેવાલ મુજબ, ચીન ભારતના પ્રભાવને મર્યાદિત કરવા માટે સરહદી દબાણ, લશ્કરી સહયોગ, દરિયાઈ હાજરી અને આર્થિક સાધનોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. અહેવાલમાં ખાસ કરીને મે 2025ના ભારત-પાકિસ્તાન સંઘર્ષ અને ઓપરેશન સિંદૂરનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ સંઘર્ષે દર્શાવ્યું કે ચીન સીધા યુદ્ધમાં ઉતર્યા વિના પણ કટોકટીના સમયે પાકિસ્તાનને લશ્કરી સહયોગ આપી શકે છે. આ સ્થિતિને કારણે ભારત માટે ચીન અને પાકિસ્તાન એમ બે મોરચે સુરક્ષા પડકાર ઊભો થવાની ચિંતા વધી રહી છે.
અમેરિકાના રિપોર્ટમાં ચીનની કઈ વ્યૂહરચનાનો ઉલ્લેખ?
USCCના અહેવાલ મુજબ, ભારત એવા દેશોમાં સામેલ છે જેની વસ્તી, આર્થિક ક્ષમતા, લશ્કરી તાકાત અને ભૌગોલિક સ્થિતિ ચીન સાથેના વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનને પ્રભાવિત કરી શકે છે. ચીન ભારતના ઉદયને વ્યૂહાત્મક પડકાર તરીકે જુએ છે. અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે બેઇજિંગ ભારત પર લશ્કરી, આર્થિક અને દરિયાઈ દબાણ વધારી રહ્યું છે. ચીન પાકિસ્તાનને લશ્કરી સહયોગ આપી રહ્યું છે અને હિંદ મહાસાગરમાં પોતાની નૌકાદળ તથા દેખરેખની હાજરી પણ વિસ્તારી રહ્યું છે. આ ક્ષેત્ર ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્ત્વનું છે, કારણ કે અહીંથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ઊર્જા પરિવહનના મહત્ત્વના દરિયાઈ માર્ગો પસાર થાય છે.
ઓપરેશન સિંદૂરથી ભારતની ચિંતા કેમ વધી?
મે 2025માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષે ચીન-પાકિસ્તાન સંબંધોની ભૂમિકા ફરી ચર્ચામાં લાવી હતી. અમેરિકાના અહેવાલ મુજબ, આ ઘટનાએ બતાવ્યું કે ચીન સીધા સંઘર્ષમાં સામેલ થયા વિના પણ પાકિસ્તાનની ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ભારતીય સેનાના ડેપ્યુટી ચીફ લેફ્ટનન્ટ જનરલ રાહુલ સિંહે જુલાઈ 2025માં જણાવ્યું હતું કે સંઘર્ષ દરમિયાન ચીને પાકિસ્તાનને ભારતીય સૈન્યની કેટલીક ગતિવિધિઓ અંગે 'લાઇવ ઇનપુટ્સ' આપ્યા હતા. આ નિવેદન ભારત તરફથી કરવામાં આવેલો દાવો હતો. અમેરિકાના અહેવાલમાં પણ મે 2025ના સંઘર્ષને ચીનની પરોક્ષ લશ્કરી મદદ સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
ગલવાનથી સરહદી તણાવ સુધી: ભારત-ચીન સંબંધોમાં અવિશ્વાસ
ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સરહદ વિવાદ બંને દેશોના સંબંધોમાં તણાવનું મુખ્ય કારણ રહ્યો છે. વર્ષ 2020માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિંસક અથડામણ બંને દેશોના સંબંધો માટે મોટો વળાંક સાબિત થઈ હતી. ત્યારથી ભારતે સરહદ પર શાંતિને દ્વિપક્ષીય સંબંધો સામાન્ય બનાવવા માટેની મહત્ત્વપૂર્ણ શરત ગણાવી છે. જોકે, 2024ના અંતથી બંને દેશોએ સરહદી તણાવ ઘટાડવા અને સંબંધો સુધારવા માટે પ્રયાસો શરૂ કર્યા છે. વિવિધ સ્તરે બેઠકો અને રાજદ્વારી ચર્ચાઓ પણ થઈ છે. તેમ છતાં, અમેરિકાના અહેવાલ મુજબ બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક અવિશ્વાસ યથાવત્ છે.
ભારત સામે માત્ર સરહદ જ નહીં, આર્થિક પડકાર પણ
અહેવાલમાં ચીન પર ભારતની આર્થિક નિર્ભરતાને પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ નબળાઈ ગણાવવામાં આવી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, બેટરી ટેક્નોલોજી અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી સાધનો તથા કાચા માલમાં ભારતની ચીન પર નિર્ભરતા છે. અહેવાલનો દાવો છે કે ચીન આ નિર્ભરતાનો ઉપયોગ ભારત પર આર્થિક દબાણ લાવવા માટે કરી શકે છે. આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારત પોતાની લશ્કરી ક્ષમતા, સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત કરવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના અહેવાલે ભારત-ચીન હરીફાઈને માત્ર સરહદી વિવાદ પૂરતી સીમિત ન રાખતાં તેને લશ્કરી, આર્થિક અને દરિયાઈ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરતી સ્પર્ધા તરીકે રજૂ કરી છે. દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રના શક્તિ સંતુલન માટે આ બદલાતી સ્થિતિ પર વિશ્વની નજર રહેશે.