Trump Xi Jinping Putin Historic Trilateral Meeting: વિશ્વ રાજકારણમાં 19 નવેમ્બર 2026નો દિવસ ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે નોંધાયો છે. દુનિયાની ત્રણ મોટી પરમાણુ મહાસત્તાઓ અમેરિકા, ચીન અને રશિયાના રાષ્ટ્રપ્રમુખો પહેલીવાર એક જ ટેબલ પર સામસામે બેઠા. ચીનના શેનઝેન શહેરમાં યોજાયેલી આ પ્રથમ ત્રિપક્ષીય બેઠકમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને વૈશ્વિક સુરક્ષા, પરમાણુ હથિયારો, ઊર્જા પુરવઠો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા જેવા મહત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી. એક કલાક સુધી ચાલેલી આ બેઠકને વૈશ્વિક રાજદ્વારી ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ઘટનાના રૂપમાં જોવામાં આવી રહી છે.
ટ્રમ્પે બેઠકને ગણાવી ઐતિહાસિક, પરમાણુ હથિયારો ઘટાડવા પર ભાર
બેઠકની શરૂઆતમાં ટ્રમ્પે કહ્યું કે અમેરિકા, ચીન અને રશિયા વિશ્વની સૌથી મોટી પરમાણુ શક્તિઓ છે અને પરમાણુ હથિયારોની સંખ્યા ઘટાડવા તથા તેના ઉપયોગનું જોખમ ઓછું કરવા માટે ત્રણેય દેશો પાસે વિશેષ ક્ષમતા છે. તેમણે સ્વીકાર્યું કે પરમાણુ હથિયારો ધરાવતા દેશો માટે તેનો ત્યાગ કરવો સરળ નથી, પરંતુ વિશ્વમાં પરમાણુ જોખમ ઘટાડવા માટે સંવાદ જરૂરી છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે પણ પરમાણુ હથિયારોને માનવતા પર લટકતી તલવાર ગણાવી હતી. તેમણે પરમાણુ હથિયારો પર પ્રતિબંધ અને તેના સંપૂર્ણ નાબૂદીની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. શીના મતે, મોટી શક્તિઓ વચ્ચે સહકાર વિશ્વમાં સ્થિરતા લાવી શકે છે, જ્યારે ટકરાવ વૈશ્વિક અસ્થિરતાને જન્મ આપી શકે છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પુતિને બીજા વિશ્વયુદ્ધનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે અમેરિકા, રશિયા અને ચીન તે યુદ્ધમાં વિજયી રહેલા દેશો છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવાની તેમની સહિયારી જવાબદારી છે.
સંયુક્ત ઘોષણામાં ચાર મોટા મુદ્દા: UN સુધારા, ઊર્જા અને ICC
બેઠક બાદ ચીન અને રશિયાના અધિકારીઓ દ્વારા જાહેર કરાયેલી સંયુક્ત ઘોષણામાં ચાર મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. પ્રથમ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)માં સુધારા કરીને તેને વૈશ્વિક પડકારોનો વધુ અસરકારક રીતે સામનો કરવા સક્ષમ બનાવવાની વાત કરવામાં આવી. બીજો મુદ્દો ઊર્જા સુરક્ષાનો હતો. ત્રણેય દેશોએ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન અને પુરવઠામાં વધારો કરીને વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો સ્થિર રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. ત્રીજા મુદ્દામાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી અદાલત (ICC)ના અધિકારક્ષેત્ર અને સરકારી અધિકારીઓની કાનૂની પ્રતિરક્ષાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો. ઘોષણામાં એવી સંસ્થાઓએ પોતાના અધિકારક્ષેત્રનો દુરુપયોગ ન કરવો જોઈએ તેવી વાત રજૂ થઈ. ચોથા મુદ્દામાં પરમાણુ હથિયારોના જોખમને ઘટાડવા અને તેના પ્રસારને રોકવા માટે સંવાદ ચાલુ રાખવાની વાત સામેલ હતી.
New START કરાર સમાપ્ત થયા બાદ પરમાણુ નિયંત્રણનો મોટો પડકાર
અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચેનો છેલ્લો મુખ્ય પરમાણુ હથિયાર નિયંત્રણ કરાર New START 5 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ સમાપ્ત થયો હતો. આ કરાર હેઠળ બંને દેશોના વ્યૂહાત્મક પરમાણુ શસ્ત્રો પર મર્યાદાઓ લાગુ હતી. હવે નવા અને આધુનિક પરમાણુ કરારની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચા વધી છે. ટ્રમ્પ નવા કરારમાં ચીનને પણ સામેલ કરવા માગે છે. પરંતુ બેઇજિંગને આ માટે તૈયાર કરવું સરળ નહીં હોય. સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (SIPRI)ના જાન્યુઆરી 2026ના અંદાજ પ્રમાણે ચીન પાસે આશરે 620 પરમાણુ વોરહેડ્સ હતા, જ્યારે અમેરિકા પાસે 5,042 અને રશિયા પાસે 5,420 વોરહેડ્સ હોવાનો અંદાજ હતો. આ તફાવતને કારણે ચીનનું માનવું રહ્યું છે કે અમેરિકા અને રશિયાની સરખામણીમાં તેના નાના પરમાણુ શસ્ત્રાગાર પર સમાન મર્યાદા લાદવી યોગ્ય નહીં ગણાય. આર્મ્સ કંટ્રોલ એસોસિએશનના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ડેરિલ કિમ્બલના મતે, ટ્રમ્પની પહેલ પરમાણુ હથિયારો ઘટાડવા અંગે ચર્ચા શરૂ કરાવી શકે છે, પરંતુ તેના માટે લાંબા સમય સુધી સતત રાજદ્વારી સંવાદ જરૂરી રહેશે. માત્ર એક બેઠકથી મોટો ફેરફાર શક્ય નથી.
ઈરાન અને યુક્રેન યુદ્ધનો મુદ્દો, પરંતુ ઘોષણામાં ઉલ્લેખ નહીં
ત્રિપક્ષીય બેઠક પહેલાં અને અલગ દ્વિપક્ષીય મુલાકાતો દરમિયાન ઈરાન અને યુક્રેન યુદ્ધના મુદ્દાઓ પણ ચર્ચામાં આવ્યા હતા. ટ્રમ્પે શી જિનપિંગ સાથેની મુલાકાતમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મારફતે તેલનો પુરવઠો ચાલુ રહે અને ઈરાન પરમાણુ હથિયાર હાંસલ ન કરે તે બંને દેશોના હિતમાં હોવાનું જણાવ્યું હતું. પુતિને યુક્રેન સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે ત્રણેય દેશો પ્રાદેશિક સંઘર્ષોના ઉકેલમાં સહિયારા હિત ધરાવે છે. જોકે, બેઠક બાદ જાહેર થયેલી સંયુક્ત ઘોષણામાં ઈરાન અને યુક્રેન યુદ્ધનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નહોતો. પુતિને યુક્રેન મુદ્દે ટ્રમ્પ અને શી સાથે અલગ દ્વિપક્ષીય ચર્ચા કરી હોવાનું જણાવ્યું હતું. આ બેઠકમાં યુક્રેન જેવા સીધા યુદ્ધથી પ્રભાવિત દેશની ગેરહાજરી પણ મહત્વનો રાજદ્વારી પ્રશ્ન છે. કારણ કે કોઈપણ શાંતિ પ્રક્રિયામાં સંઘર્ષથી સીધી અસર પામતા દેશોની ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
અમેરિકા-ચીન વચ્ચે વેપાર અને AI ચિપ્સની સ્પર્ધા
ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચેના સંબંધોમાં વેપાર અને ટેક્નોલોજી હજુ પણ મુખ્ય પડકાર છે. બંને દેશો વચ્ચે ટેરિફ, વેપાર ખાધ, અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનોની ખરીદી અને દુર્લભ ખનિજોની નિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર મતભેદ છે. ગયા વર્ષે થયેલી વેપાર સમજૂતીની સમયમર્યાદા અને તેના અમલીકરણ અંગે પણ અનિશ્ચિતતા છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે અમેરિકા-ચીનની સ્પર્ધા વધુ તીવ્ર બની છે. Nvidiaની અદ્યતન AI ચિપ્સ ચીન સુધી પહોંચે તે અંગે અમેરિકામાં નિકાસ નિયંત્રણો અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ દરમિયાન Nvidiaના સ્થાપક અને CEO જેન્સેન હુઆંગે નવેમ્બર 2026માં પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું છે. તેમના ચીનની બિઝનેસવુમન એલિસ હુઆંગ સાથેના સંબંધો અને ચીન સાથેના સંભવિત ગુપ્તચર જોડાણ અંગે અમેરિકામાં તપાસ અને ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે, એલિસ હુઆંગ ચીની સરકાર માટે કામ કરતી હોવાનો આરોપ સ્વતંત્ર રીતે સાબિત થયો નથી અને ચીને પણ આ દાવાને નકાર્યો છે. આ ઘટનાએ AI ચિપ્સ, ટેક્નોલોજી સુરક્ષા અને અમેરિકા-ચીનના સંબંધોને લઈને નવી ચર્ચા ઊભી કરી છે.
ત્રણ મહાસત્તાઓની બેઠકથી શું બદલાશે વિશ્વનું શક્તિ સંતુલન?
ટ્રમ્પ, શી જિનપિંગ અને પુતિનની પ્રથમ ત્રિપક્ષીય બેઠકથી વૈશ્વિક રાજકારણમાં નવી રાજદ્વારી ચર્ચાનો માર્ગ ખુલ્યો છે. પરમાણુ હથિયારો, UNમાં સુધારા, ઊર્જા સુરક્ષા, ICC, યુક્રેન યુદ્ધ, ઈરાન અને AI ટેક્નોલોજી જેવા મુદ્દાઓ પર ત્રણેય મહાસત્તાઓના અભિગમ સામે આવ્યા છે. જોકે, ત્રણેય દેશો વચ્ચેના મતભેદો હજુ યથાવત્ છે. સંયુક્ત ઘોષણામાં વ્યક્ત કરાયેલી વાતોને નક્કર નીતિગત કરારમાં ફેરવવા માટે લાંબી વાટાઘાટો અને વિશ્વાસની જરૂર પડશે. આ બેઠકનું મહત્વ એ છે કે વૈશ્વિક સુરક્ષા અને શક્તિ સંતુલનને અસર કરતી ત્રણ મહાસત્તાઓએ પ્રથમવાર એકસાથે બેસીને સીધો સંવાદ કર્યો છે.