શાંતિ અને વિકાસ માટે વિશ્વ વિજ્ઞાન દિવસ

આજે વિશ્વભરમાં ‘શાંતિ અને વિકાસ માટે વિશ્વ વિજ્ઞાન દિવસ’ (World Science Day for Peace and Development) ઉજવાઈ રહ્યો છે. યુનેસ્કોએ 2001માં આ દિવસની સ્થાપના કરી હતી જેથી વિજ્ઞાનની સિદ્ધિઓનું સન્માન થાય અને સાથે જ વિજ્ઞાનના ઉચ્ચ હેતુની યાદ અપાય – માનવ કલ્યાણ, પ્રકૃતિનું સંરક્ષણ અને વૈશ્વિક શાંતિ.

આ વર્ષની થીમ “Science for Peace: Building Trust in Science Through Compassion and Responsibility” રાખવામાં આવી છે, જે વિજ્ઞાનને કરુણા, જવાબદારી અને વિશ્વાસ સાથે જોડવાનો સંદેશ આપે છે.

વિજ્ઞાન તટસ્થ છે, દિશા માનવ ઇરાદા આપે છે

યુનેસ્કોના ડિરેક્ટરએ જણાવ્યું, “વિજ્ઞાન પોતે ન તો સારું છે, ન તો ખરાબ. તેની દિશા માનવ ઇરાદા અને નૈતિક દ્રષ્ટિ પર નિર્ભર છે. જ્યારે કરુણા અને શાણપણ વિજ્ઞાનને માર્ગદર્શન આપે, ત્યારે જ્ઞાન શાંતિનું બળ બને છે.”

વિજ્ઞાને માનવજાતને અસંખ્ય સુવિધાઓ આપી – રોગોનો ઈલાજ, ખંડોને જોડતા પુલ, ડિજિટલ ક્રાંતિ. પરંતુ તે જ વિજ્ઞાને પરમાણુ બૉમ્બ, જૈવિક હથિયારો, સાયબર યુદ્ધ અને પર્યાવરણ વિનાશને પણ જન્મ આપ્યો. આ વિરોધાભાસ આજના દિવસનો મુખ્ય સંદેશ છે: વિજ્ઞાનને કરુણા અને જવાબદારીથી વંચિત રાખશો તો તે માનવતાનો નાશ કરશે.

21મી સદીના જોખમો: AI

• કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI): ડીપફેક, સાયબર હુમલા, નોકરીઓનું ખતરો.
• આનુવંશિક ઈજનેરી: ડિઝાઈનર બેબીઝ, જૈવિક હથિયારો.
• ડિજિટલ યુદ્ધ: ખોટી માહિતીએ લોકશાહીને જોખમમાં મૂકી.
• પર્યાવરણ: કાર્બન ઉત્સર્જન, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ, જંગલોનો નાશ.

યુનેસ્કોના રિપોર્ટ અનુસાર, વિશ્વના 70% લોકો વિજ્ઞાન પર વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યા છે કારણ કે તેનો ઉપયોગ લોભ, પ્રભુત્વ અને યુદ્ધ માટે થઈ રહ્યો છે.

ભારતની વૈજ્ઞાનિક પરંપરા: વસુધૈવ કુટુંબકમ

ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ટ્વીટ કર્યું:

“વિજ્ઞાન દિવસની શુભેચ્છા! ભારતની પ્રાચીન પરંપરા ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ને અનુસરીને આપણે વિજ્ઞાનને માનવ કલ્યાણ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે જોડીએ છીએ. ચંદ્રયાન-3, આદિત્ય-L1, ગ્રીન એનર્જી અને ડિજિટલ ઈન્ડિયા એ જ આપણી પ્રતિબદ્ધતા છે.”

ભારતે 2030 સુધી 50% રિન્યુએબલ એનર્જી, 2070 સુધી નેટ-ઝીરો કાર્બન અને વિશ્વની સૌથી મોટી વેક્સીન ઉત્પાદન ક્ષમતા દ્વારા વિજ્ઞાનને કરુણા સાથે જોડવાનું ઉદાહરણ આપ્યું છે.

ગુજરાતમાં ઉજવણી: ISRO, GUSEC અને શાળાઓમાં કાર્યક્રમો

• અમદાવાદ: GUSEC અને IIT ગાંધીનગરમાં “Ethics in AI” પર વર્કશોપ.
• વડોદરા: MSUમાં “Green Energy for Sustainable Gujarat” સેમિનાર.
• સુરત: સ્કૂલોમાં વિજ્ઞાન પ્રદર્શન અને પર્યાવરણ જાગૃતિ રેલી.
• રાજકોટ: સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીમાં “Science with Compassion” પર પેનલ ડિસ્કશન.

યુવાનોને સંદેશ: વિજ્ઞાનને હૃદય સાથે જોડો

ઈસરોના ચેરમેન એસ. સોમનાથે કહ્યું, “વિજ્ઞાન ફક્ત લેબોરેટરીમાં નથી, તે દરેક માનવ જીવનમાં છે. જ્યારે વિજ્ઞાન પૃથ્વીનો અવાજ અને માનવતાનો અવાજ સાંભળે, ત્યારે તે મહાન બને છે.”

 

વિજ્ઞાન શક્તિ આપે છે, પરંતુ દિશા કરુણા આપે છે. જ્યારે વિજ્ઞાન જીવનના ધબકારા સાંભળવા લાગે, ત્યારે તે માનવતાનો રક્ષક અને વિશ્વ શાંતિનો સાચો માર્ગ બની જાય છે.

ચાલો, આ વિશ્વ વિજ્ઞાન દિવસે આ પ્રતિજ્ઞા લઈએ