31 ઓક્ટોબરે ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ દિલ્હીમાં તે કાળી રાતે શું બન્યું ?

1984ના શીખ રમખાણો સંબંધિત કેસમાં દિલ્હીની રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટે કોંગ્રેસના નેતા અને ભૂતપૂર્વ સાંસદ સજ્જન કુમારને આજીવન કેદની સજા ફટકારી છે. આ રમખાણો સંબંધિત એક કેસમાં સજ્જન સિંહને દિલ્હી હાઈકોર્ટ દ્વારા પહેલાથી જ આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં, નીચલી અદાલત દ્વારા બીજા કેસમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા બાદ, શીખ રમખાણોમાં તેમની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.

આપને એ જાણવું જરૂરી છે કે સજ્જન કુમાર કોણ છે? 1984ના શીખ રમખાણોમાં તેમની ભૂમિકા શું હતી? તેમના પર કયા આરોપો હેઠળ કેસ ચલાવવામાં આવ્યો છે અથવા કોર્ટમાં કેસ ચાલી રહ્યો છે? કઈ અદાલતોએ તેમને નિર્દોષ જાહેર કર્યા અને તેમને ક્યાં સજા થઈ? આ બાબતોમાં હાલમાં શું ચાલી રહ્યું છે? 

પહેલા જાણો- 1984 ના શીખ વિરોધી રમખાણો શું હતા?

1984માં ભારતના તત્કાલીન વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ દેશભરમાં શીખ વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા હતા.

જૂન 1984: સુવર્ણ મંદિર પર કબજો જમાવનાર આતંકવાદી જરનૈલ સિંહ ભિંડરાનવાલેને ભારતીય સેનાએ ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર હેઠળ ઠાર માર્યો. ભિંડરાનવાલેના ઘણા સાથીઓ પણ તેમની સાથે માર્યા ગયા. આ ઝુંબેશને મંજૂરી આપનાર વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી હતા. શીખોના સૌથી મોટા ધાર્મિક સ્થળ સુવર્ણ મંદિર પર થયેલા હુમલાને કારણે ઘણા લોકોની ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચી હતી.

31 ઓક્ટોબર 1984: ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર પછી, વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની તેમના બે શીખ અંગરક્ષકોએ ગોળી મારીને હત્યા કરી દીધી. આ ઘટના પછી, દેશભરમાં શીખ વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા. એવું માનવામાં આવે છે કે આ રમખાણોમાં ત્રણ હજારથી પાંચ હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા. ફક્ત દિલ્હીમાં જ બે હજારથી વધુ લોકો માર્યા ગયા.

હવે, આ ઘટનાના લગભગ 41 વર્ષ પછી, સજ્જન કુમારને બીજા કેસમાં સજા ફટકારવામાં આવી છે. તે જ સમયે, કોંગ્રેસના અન્ય નેતા જગદીશ ટાઇટલર સામે પણ કેસ ચાલી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, કોંગ્રેસના નેતાઓ એચકેએલ ભગત અને કમલનાથ પણ શીખ રમખાણો સંબંધિત કેસોમાં આરોપી છે.

શીખ રમખાણોમાં તેમની ભૂમિકા શું હતી?

દિલ્હીમાં શીખો વિરુદ્ધ રમખાણો ભડકાવવામાં સજ્જન કુમારનું નામ સામે આવે છે. ખાસ કરીને દિલ્હીના સુલતાનપુરી, કેન્ટ અને પાલમ કોલોની જેવા વિસ્તારોમાં. રમખાણોના પીડિતોના મતે, 1 નવેમ્બર 1984 ના રોજ, દિલ્હીમાં ભીડને સંબોધિત કરતી વખતે, સજ્જન કુમારને કહેતા સાંભળવામાં આવ્યા હતા - 'અમારી માતાની હત્યા થઈ, સરદારોને મારી નાખો.'

સજ્જન સિંહ વિરુદ્ધ દાખલ કરાયેલા કેસોમાં, ઘણા સાક્ષીઓએ તેમના નિવેદનોમાં જણાવ્યું હતું કે સજ્જન સિંહે શીખોના ઘરો વ્યક્તિગત રીતે ઓળખી કાઢ્યા હતા અને ટોળાને હુમલો કરવા માટે ઉશ્કેર્યા હતા. એવા પણ આરોપો હતા કે સજ્જન સિંહના સમર્થકોએ દિલ્હીમાં મતદાર યાદી દ્વારા શીખોના ઘરો અને વ્યવસાયોને ઓળખી કાઢ્યા હતા અને તોડફોડ કરી હતી અથવા તેમને આગ લગાવી દીધી હતી. ઘણા શીખોને તેમના ઘરમાંથી ખેંચીને મારી નાખવામાં આવ્યા.

સજ્જન કુમારનું નામ કઈ ખાસ ઘટનાઓ સાથે સંકળાયેલું હતું?

31 ઓક્ટોબર 1984ના રોજ થયેલા રમખાણોમાં સજ્જન કુમારનું નામ સામે આવે છે. આ સમય દરમિયાન તેમણે દિલ્હી કેન્ટ વિસ્તારમાં ભીડને ઉશ્કેરી હતી. આ ટોળાએ અનેક ઘરોમાં આગ લગાવી. સજ્જન કુમારની ઉશ્કેરણી બાદ, દિલ્હી કેન્ટના રાજ નગર વિસ્તારમાં એક ટોળાએ પાંચ શીખ - કેહર સિંહ, ગુરપ્રીત સિંહ, રઘુવેન્દ્ર સિંહ, નરેન્દ્ર પાલ સિંહ અને કુલદીપ સિંહ - ની હત્યા કરી દીધી.

પીપલ્સ યુનિયન ફોર ડેમોક્રેટિક રાઇટ્સ (PUDR) અને પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝની ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ ટીમોએ તેમના રિપોર્ટમાં કહ્યું હતું કે દિલ્હીના સુલતાનપુરી વિસ્તારમાં થયેલા રમખાણોના મોટાભાગના શીખ પીડિતોએ કોંગ્રેસના સાંસદ પર ટોળાને ઉશ્કેરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ઘણા લોકોએ પાછળથી આ સાંસદને સજ્જન કુમાર તરીકે ઓળખાવ્યા.

કાનૂની કાર્યવાહી કેવી રીતે કરવામાં આવી, કયા કિસ્સાઓમાં ગુનેગારો મળી આવ્યા

સજ્જન કુમાર વિરુદ્ધ ઘણા મહત્વપૂર્ણ તથ્યો અને પુરાવા હાજર હોવા છતાં, તેમની સામે કોઈપણ કેસમાં આરોપો ઘડી શકાયા નથી. 2002માં, દિલ્હીની નીચલી અદાલતે તેમને શીખ રમખાણો સંબંધિત કેસમાં નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. 2005માં, સીબીઆઈએ જીટી નાણાવટી કમિશનના રિપોર્ટના આધારે સજ્જન કુમાર વિરુદ્ધ નવો કેસ નોંધ્યો. 2010 માં, આ કેસની સુનાવણી દિલ્હીની કરકરડૂમા કોર્ટમાં થઈ હતી. આ કેસમાં બલવાન ખોખર, મહેન્દ્ર યાદવ, મહા સિંહ અને અન્ય ઘણા લોકોને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા હતા. 2013 માં, કોર્ટે સજ્જન કુમારને નિર્દોષ જાહેર કર્યો. જોકે, આ કેસમાં પાંચ લોકોને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા અને સજા ફટકારવામાં આવી હતી. આ ઘટના બાદ પીડિત પક્ષમાં ભારે ગુસ્સો ફેલાયો હતો. એક પ્રદર્શનકારીએ કેસની સુનાવણી કરી રહેલા ન્યાયાધીશ પર જૂતું પણ ફેંક્યું

જગદીશ કૌર નામની પીડિતા અને સાક્ષીએ સજ્જન કુમાર વિરુદ્ધ સીબીઆઈમાં કેસ દાખલ કર્યા બાદ દિલ્હી હાઈકોર્ટે આ મામલો હાથ ધર્યો હતો. તેમના પર પાંચ શીખોની હત્યા કરનારા ટોળાને ઉશ્કેરવાનો આરોપ હતો. માર્યા ગયેલા શીખોમાં જગદીશ કૌરના પતિ અને પુત્રનો સમાવેશ થાય છે. જગશેર સિંહના ત્રણ ભાઈઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. આ કેસની બીજી મુખ્ય સાક્ષી નિરપ્રીત કૌર હતી.

સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટને જણાવ્યું હતું કે આ ઘટનાઓના પ્રત્યક્ષદર્શીઓએ તપાસ માટે રચાયેલા કમિશનને સજ્જન કુમારનું નામ આપ્યું હતું. જેમાં સજ્જન કુમાર સામે હત્યાકાંડમાં લાગેલા આરોપોની તપાસ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, નીચલી કોર્ટે સાક્ષીઓને જુબાની આપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન, અન્ય એક સાક્ષી ચામ કૌરે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તેણે સજ્જન કુમારને સુલતાનપુરી વિસ્તારમાં ભીડને સંબોધતા જોયા હતા.

હવે કયા કેસમાં સજ્જન કુમારને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે?

1984ના શીખ રમખાણો સાથે સંબંધિત બીજા એક કેસમાં દોષિત ઠર્યા બાદ સજ્જન કુમારને હવે આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે. આ કેસ 1 નવેમ્બર, 1984ના રોજ દિલ્હીના સરસ્વતી વિહારમાં ભીડ દ્વારા થયેલી હિંસા ભડકાવવા સાથે સંબંધિત છે, જેમાં જસવંત સિંહ અને તેમના પુત્ર તરુણદીપ સિંહની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ કેસમાં, ફરિયાદ પક્ષે કહ્યું હતું કે સજ્જન કુમારે ટોળાને મોટા પાયે શીખોના ઘરો પર હુમલો કરવા માટે ઉશ્કેર્યા હતા.

1984ના શીખ રમખાણો સાથે સંબંધિત બીજા એક કેસમાં દોષિત ઠર્યા બાદ સજ્જન કુમારને હવે આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે. આ કેસ ૧ નવેમ્બર, ૧૯૮૪ના રોજ દિલ્હીના સરસ્વતી વિહારમાં ભીડ દ્વારા થયેલી હિંસા ભડકાવવા સાથે સંબંધિત છે, જેમાં જસવંત સિંહ અને તેમના પુત્ર તરુણદીપ સિંહની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ કેસમાં, ફરિયાદ પક્ષે કહ્યું હતું કે સજ્જન કુમારે ટોળાને મોટા પાયે શીખોના ઘરો અને દુકાનો લૂંટવા અને બાળવા માટે ઉશ્કેર્યા હતા. આ દરમિયાન, ટોળાએ બે શીખોને જીવતા સળગાવી દીધા અને પછી લૂંટ ચલાવી અને એક ઘરને આગ ચાંપી દીધી.
તપાસ કરી રહેલી ત્રણ સભ્યોની સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) એ સજ્જન કુમાર વિરુદ્ધ જસવંત સિંહની પત્નીને સાક્ષી તરીકે રજૂ કરી. જોકે, સજ્જન કુમાર વતી હાજર રહેલા વકીલોએ તેમની જુબાનીને નકારી કાઢવાની માંગ કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે જસવંત સિંહની પત્ની ઘટનાના સાત વર્ષ પછી સાક્ષી તરીકે આગળ આવી હતી. તેથી તેની જુબાની પર વિશ્વાસ કરી શકાય નહીં.

એવું કહેવાય છે કે આ કેસમાં પહેલી FIR ઘટનાના સાત વર્ષ પછી 1991માં નોંધાઈ હતી. તે પણ 9 સપ્ટેમ્બર, 1985 ના રોજના સોગંદનામાના આધારે, જે ફરિયાદીએ ન્યાયાધીશ રંગનાથ મિશ્રાની આગેવાની હેઠળના કમિશન સમક્ષ રજૂ કર્યું હતું. 2014માં મોદી સરકાર દ્વારા રચાયેલી SIT એ 1984ના શીખ રમખાણો સંબંધિત કેસોની તપાસ વધુ તીવ્ર બનાવી અને જૂના કેસોની તપાસ શરૂ કરી.