ટ્રાયલ પહેલાં જ ‘ગુનેગાર’ જાહેર?

Supreme Court Police Parade PIL: પોલીસ દ્વારા ગુનાના આરોપીઓની ધરપકડ બાદ તેમના ફોટોગ્રાફ્સ, ચહેરા દર્શાવતા વીડિયો અથવા અપમાનજનક સ્થિતિના દ્રશ્યો સોશિયલ મીડિયા પર જાહેર કરવાની પ્રથા સામે સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. આરોપીનો ન્યાયી ટ્રાયલ, માનવ ગરિમા અને બંધારણીય અધિકારો જળવાઈ રહે તે મુદ્દે દાખલ કરવામાં આવેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, તમામ રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ઉપરાંત Meta અને Xને નોટિસ પાઠવી છે. આ મહત્વપૂર્ણ મામલો ‘હેમેન્દ્ર પટેલ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ તરીકે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવ્યો છે. કોર્ટે તમામ સંબંધિત પક્ષો પાસેથી સત્તાવાર જવાબ માંગ્યો છે.

CJI સૂર્યકાંતની બેન્ચે લીધો ગંભીર મુદ્દાનો સંજ્ઞાન
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ CJI સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે આ કેસની સુનાવણી કરી હતી. અરજદાર હેમેન્દ્ર પટેલ તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે દલીલો રજૂ કરી હતી. તેમણે કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે પોલીસ દ્વારા આરોપીઓની જાહેર પરેડ, મારપીટ અથવા અપમાનજનક સ્થિતિના વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર મૂકવામાં આવે ત્યારે કોર્ટમાં ટ્રાયલ શરૂ થાય તે પહેલાં જ આરોપીને સમાજની નજરમાં દોષિત ઠેરવી દેવામાં આવે છે. આવી કાર્યવાહી આરોપીના ન્યાયી સુનાવણીના અધિકારને અસર કરી શકે છે.

માર્ચ 2026માં પણ આ મુદ્દે અરજી થઈ હતી
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે આ જ મુદ્દે માર્ચ 2026માં પણ અરજી કરવામાં આવી હતી. જોકે, સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને સીધા પક્ષકાર બનાવવા અને અરજીનો વ્યાપ વધારવા માટે તે અરજી પાછી ખેંચવામાં આવી હતી. કોર્ટે નવી અરજી યોગ્ય કાનૂની માળખા સાથે દાખલ કરવાની સ્વતંત્રતા આપી હતી. ત્યારબાદ વર્તમાન અરજીમાં Meta, X Corporation અને કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયને પણ પક્ષકાર બનાવવામાં આવ્યા છે.

આરોપીઓને અપમાનજનક રીતે રજૂ કરવા સામે સવાલ
PILમાં પોલીસ દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પર અપલોડ કરવામાં આવતા વિવિધ વીડિયો અને ફોટોગ્રાફ્સ સામે ગંભીર વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજીમાં આરોપ છે કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં આરોપીઓને હાથકડી પહેરાવી, દોરડાથી બાંધી, રસ્તા પર ખેંચી, ઘૂંટણિયે બેસાડી અથવા મારપીટ કરતા વીડિયો જાહેર કરવામાં આવે છે. અરજદારનું કહેવું છે કે આરોપ સાબિત થાય તે પહેલાં કોઈ વ્યક્તિને જાહેરમાં અમાનવીય અથવા અપમાનજનક સ્થિતિમાં રજૂ કરવી તેના માનવ અધિકાર, વ્યક્તિગત ગરિમા અને બંધારણીય સુરક્ષા સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

Meta અને Xની સોશિયલ મીડિયા નીતિ પણ રડારમાં
આ કેસમાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ Meta અને Xની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે પોલીસ અથવા અન્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા અપલોડ કરવામાં આવતી માનવ ગરિમાનું ઉલ્લંઘન કરતી સામગ્રી સામે ઝડપી કાર્યવાહી માટે સ્પષ્ટ અને અસરકારક મિકેનિઝમ હોવો જોઈએ. અરજદાર તરફથી એવી માગ કરવામાં આવી છે કે આવી સામગ્રીની ફરિયાદ મળ્યા બાદ તેની તપાસ અને જરૂરી કાર્યવાહી માટે પારદર્શક, ઝડપી અને જવાબદાર સિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવે.

‘સોશિયલ મીડિયાની કોઈ ભૌગોલિક સરહદ નથી’: CJI
સુનાવણી દરમિયાન CJI સૂર્યકાંતે સોશિયલ મીડિયાને નિયંત્રિત કરવાના પડકાર તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું. તેમણે નોંધ્યું કે સોશિયલ મીડિયા કોઈ ભૌગોલિક સરહદમાં બંધાયેલું નથી અને તેથી આવી સામગ્રીને નિયંત્રિત કરવી સરળ નથી. સાથે જ, કોર્ટના અવલોકન મુજબ ટેકનોલોજી કંપનીઓની નીતિઓને આ મુદ્દે ચર્ચામાં સામેલ કરવી જરૂરી છે. અલગ-અલગ હાઈકોર્ટ દ્વારા અગાઉ આપવામાં આવેલા નિર્દેશોને ધ્યાનમાં રાખીને સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડે તેવી એકસમાન અને વ્યવહારુ માર્ગદર્શિકાની જરૂરિયાત પણ આ કેસથી સામે આવી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ શું છે મુખ્ય માંગણીઓ?
PILમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો માટે પોલીસ દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ અંગે સર્વગ્રાહી માર્ગદર્શિકા બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત તમામ પોલીસ વિભાગોના અધિકૃત સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ પરથી આરોપીઓના ચહેરા, ઓળખ અથવા તેમને અપમાનજનક સ્થિતિમાં દર્શાવતી જૂની પોસ્ટ્સ દૂર કરવા અને ભવિષ્યમાં આવી સામગ્રીના પ્રકાશનને નિયંત્રિત કરવા માટે પણ નિર્દેશ માંગવામાં આવ્યો છે. Meta અને Xને પણ તેમની યુઝર પોલિસી અને કન્ટેન્ટ મોડરેશન સિસ્ટમમાં જરૂરી ફેરફાર કરીને માનવ અધિકારો અને વ્યક્તિગત ગરિમાનું ઉલ્લંઘન કરતી સામગ્રી અંગે ઝડપી ફરિયાદ અને દૂર કરવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.

પોલીસ કાર્યવાહી અને સોશિયલ મીડિયા માટે બની શકે છે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
આ કેસ માત્ર આરોપીઓના સોશિયલ મીડિયા વીડિયો સુધી મર્યાદિત નથી. તે પોલીસ સત્તા, આરોપીઓના મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયી ટ્રાયલ, માનવ ગરિમા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની જવાબદારી જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલો છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય પોલીસ દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ અને આરોપીઓની ઓળખ જાહેર કરવાની પદ્ધતિ માટે દેશવ્યાપી માર્ગદર્શિકા નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.