SC-ST અનામત વધારવાનો કાયદો રદ! હાઈકોર્ટે 50%ની મર્યાદા પર શું કહ્યું?

Karnataka High Court Strikes Down SC-ST Reservation Law Exceeding: કર્ણાટકમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત વધારવાના મુદ્દે મોટો કાનૂની વળાંક આવ્યો છે. કર્ણાટક હાઈકોર્ટે સોમવારે રાજ્યના વર્ષ 2022ના અનામત કાયદાની સંબંધિત જોગવાઈઓ રદ કરી દીધી. આ કાયદા હેઠળ SC અનામત 15 ટકાથી વધારીને 17 ટકા અને ST અનામત 3 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફેરફારને કારણે રાજ્યમાં કુલ અનામત 50 ટકાથી વધીને 56 ટકા થયું હતું. હાઈકોર્ટના ચુકાદાથી સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનામતના પ્રમાણ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

બંધારણની કલમોનું ઉલ્લંઘન, કાયદાની જોગવાઈઓ રદ
કર્ણાટક હાઈકોર્ટે 2022ના કર્ણાટક અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનામત અધિનિયમની કલમ 3ને રદ કરતાં જણાવ્યું કે અનામતની કુલ મર્યાદા 50 ટકાથી ઉપર લઈ જતી જોગવાઈઓ બંધારણની કલમ 14 અને 15 સાથે સુસંગત નથી. કોર્ટ સમક્ષ તત્કાલીન બસવરાજ બોમ્મઈ સરકારના નિર્ણયને પડકારતી અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી. રાજ્ય સરકારે SC, ST અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) માટે કુલ અનામત 50 ટકાથી વધારીને 56 ટકા કર્યું હતું. હાઈકોર્ટના ચુકાદા મુજબ, સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાને ધ્યાનમાં રાખીને અનામત આપવું જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ અનામતની મર્યાદા નક્કી કરતી વખતે બંધારણીય સમાનતાનું પણ ધ્યાન રાખવું પડે છે.

બસવરાજ બોમ્મઈ સરકારે કયા આધારે અનામત વધાર્યું?
વર્ષ 2022માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બસવરાજ બોમ્મઈની ભાજપ સરકારે SC-ST અનામત વધારવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ માટે સરકારે ન્યાયમૂર્તિ એચ.એન. નાગમોહન દાસ સમિતિના અહેવાલનો આધાર લીધો હતો. અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે SC અને ST સમુદાયોની વસ્તી વધી રહી છે, પરંતુ સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં તેમને વસ્તીના પ્રમાણમાં પૂરતી તકો મળતી નથી. આ અહેવાલના આધારે SC અનામત 15 ટકાથી વધારીને 17 ટકા અને ST અનામત 3 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, આ વધારાથી કુલ અનામત 56 ટકા થતાં કાનૂની વિવાદ ઊભો થયો હતો.

હાઈકોર્ટે સરકારની દલીલ કેમ ન સ્વીકારી?
કર્ણાટક સરકારે દલીલ કરી હતી કે રાજ્યની 90 ટકાથી વધુ વસ્તી SC, ST અને OBC સમુદાયોની છે અને આ સમુદાયોને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવા અનામત વધારવું જરૂરી છે. હાઈકોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહીં. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પછાત સમુદાયોની વસ્તી અથવા ઓછું પ્રતિનિધિત્વ અનામતની મર્યાદા ઓળંગવા માટે આપમેળે પૂરતું કારણ બની શકતું નથી.

સિદ્ધારમૈયાએ ભાજપ પર કર્યા સવાલ
કર્ણાટકના મુખ્યમંત્રી સિદ્ધારમૈયાએ આ નિર્ણયને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સમુદાયોની આશાઓ માટે મોટો આંચકો ગણાવ્યો. તેમણે ભાજપ પર સવાલ ઉઠાવ્યો કે અનામત વધારવાનો નિર્ણય જાહેર કરતાં પહેલાં કાયદો બંધારણીય રીતે ટકી શકે તેની ખાતરી કેમ કરવામાં આવી નહીં. તેમણે ભાજપ પર ચૂંટણીલક્ષી લાભને પ્રાથમિકતા આપવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો. સિદ્ધારમૈયાએ કહ્યું, "અનામત કોઈ દાન નથી. તે ઐતિહાસિક અન્યાયને સુધારવા અને પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટેનું બંધારણીય માધ્યમ છે."

મહારાષ્ટ્ર અને બિહારમાં પણ અનામતનો વિવાદ
અનામતની 50 ટકા મર્યાદાને લઈને મહારાષ્ટ્ર અને બિહારમાં પણ કાનૂની વિવાદ થઈ ચૂક્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠા સમુદાય માટે 10 ટકા અનામતની જોગવાઈને પડકારવામાં આવી હતી. બિહારમાં જાતિ સર્વેક્ષણ બાદ અનામત 50 ટકાથી વધારીને 65 ટકા કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પટના હાઈકોર્ટે જૂન 2024માં આ કાયદો રદ કર્યો હતો. કર્ણાટક હાઈકોર્ટના આ ચુકાદા બાદ હવે રાજ્ય સરકાર આગળ કાનૂની કાર્યવાહી કરે છે કે નહીં તેના પર નજર રહેશે. આ નિર્ણયથી અનામતની મર્યાદા, સામાજિક ન્યાય અને પછાત સમુદાયોના પ્રતિનિધિત્વ અંગેની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે.