વિદ્યાર્થીઓ સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી પર રોક

Supreme Court On CJP Protest: મંગળવારે ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી દ્વારા બોલાવવામાં આવેલા વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શન અને સંસદ માર્ચ દરમિયાન પોલીસ કાર્યવાહી સંબંધિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અરજીઓ પર સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ કેસની સુનાવણી દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી વિશેષ બેન્ચ સમક્ષ કરવામાં આવી હતી. અરજદારોના વકીલોએ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે આ ગંભીર મુદ્દો માત્ર રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ મધ્યપ્રદેશ, નાગપુર, બિહાર અને મહારાષ્ટ્ર સહિતના દેશના અન્ય રાજ્યોમાં પણ પોલીસ દમનની આવી જ હૃદયદ્રાવક ઘટનાઓ સામે આવી છે. સમગ્ર દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન થયેલી હિંસા અને કાયદાના અમલીકરણ અંગે સર્વોચ્ચ અદાલતે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

પેલેટ ગન અને ઇલેક્ટ્રિક ડંડાના ઉપયોગ પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડક નોંધ
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે પોલીસ દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓ સામે પેલેટ ગનનો ઉપયોગ કરવા, ઇલેક્ટ્રિક ડંડા ચલાવવા, સગીરોની ગેરકાયદેસર અટકાયત કરવા અને નાગરિક વસ્ત્રોમાં સજ્જ પોલીસકર્મીઓ દ્વારા આચરવામાં આવેલી હિંસા જેવા ગંભીર આરોપો પર અત્યંત કડક ટિપ્પણીઓ કરી હતી. બેન્ચે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે આ તમામ સંવેદનશીલ કેસોની સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ રીતે તપાસ થવી અનિવાર્ય છે. કોર્ટે પ્રદર્શનકારી વિદ્યાર્થીઓને મોટી રાહત આપતા નિર્દેશ આપ્યો હતો કે હાલની સ્થિતિમાં કોઈપણ એફઆઈઆર (FIR) પર કોઈ દંડાત્મક અથવા બળજબરીપૂર્વકની કાર્યવાહી કરવામાં ન આવે. આ સાથે જ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર સહિત કુલ સાત રાજ્યોને નોટિસ જારી કરીને સત્તાવાર જવાબ માંગ્યો હતો.

દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો અને 19 વર્ષના યુવાનની આંખની રોશની છીનવાઈ
અરજદારોના વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે આ મામલો માત્ર દિલ્હી પૂરતો સીમિત નથી પરંતુ સમગ્ર દેશમાં થઈ રહેલા વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલો છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે નોંધ્યું હતું કે તમામ અરજીઓમાં સમાન પ્રકારના ગંભીર આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં પેલેટ ગનનો આડેધડ ઉપયોગ થવાથી પોતાની દ્રષ્ટિ ગુમાવી બેઠેલા એક 19 વર્ષના યુવાનનો અત્યંત દુખદ કેસ પણ સામેલ છે. પોલીસ કાર્યવાહીના આતિરેકને કારણે અનેક યુવાનો અને નાગરિકોને કાયમી શારીરિક નુકસાન પહોંચ્યું છે, જેને ન્યાયિક પ્રક્રિયા દ્વારા ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.

ઇલેક્ટ્રિક ડંડા, વકીલો અને મીડિયા કર્મીઓ પર ઘાતકી હુમલા
કોર્ટમાં કરવામાં આવેલી રજૂઆતો મુજબ પ્રદર્શન દરમિયાન ઇલેક્ટ્રિક અને ખીલીઓવાળા ડંડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાની અનેક ફરિયાદો પ્રાપ્ત થઈ છે. ગંભીર ઇજાઓ થવાના કારણે એક યુવતીને તાત્કાલિક હોસ્પિટલના આઈસીયુ (ICU) માં દાખલ કરવી પડી હતી. એટલું જ નહીં, ન્યાયિક ફરજ બજાવતા વકીલો પર પણ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા અને કવરેજ કરી રહેલા એક મીડિયાકર્મી પર ક્રૂરતાપૂર્વક હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, કોઈ પણ પ્રકારના અધિકૃત ગણવેશ વગર સત્તાવાર ઓળખ છુપાવીને નાગરિક વસ્ત્રોમાં ફરેલા પોલીસ અધિકારીઓ દ્વારા સીધી હિંસા આચરવામાં આવી હોવાના ચોંકાવનારા આક્ષેપો પણ કોર્ટ સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યા હતા.

શાંતિપૂર્ણ વિદ્યાર્થી આંદોલન અને બહારના અસામાજિક તત્વોની ઘૂસણખોરી
મુખ્ય ન્યાયાધીશે સુનાવણી દરમિયાન અવલોકન કર્યું હતું કે શરૂઆતમાં આ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓનો વિરોધ હતો, જેમાં બંધારણના દાયરામાં રહીને કેટલીક વાજબી માંગણીઓ ઉઠાવવામાં આવી હતી. જોકે, આવા શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં ઘણીવાર અનિચ્છનીય અને અસામાજિક તત્વો ઘૂસણખોરી કરી જતા હોય છે જેઓ પોતાના અંગત એજન્ડા સાથે મેદાનમાં આવે છે અને બાદમાં આયોજક તરીકેની ભૂમિકા ભજવીને સમગ્ર આંદોલનને હિંસક દિશામાં વાળી દે છે. બીજી તરફ, પોલીસ વિભાગ દ્વારા પણ કેટલાક પોલીસકર્મીઓના પરિવારોની અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી છે જેમાં આક્ષેપ કરાયો છે કે આંદોલન દરમિયાન તેમના પર પણ ઉશ્કેરાઈને હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા.

પોલીસ અધિકારીઓ અને એસઆઈ દ્વારા કારના કાચ તોડવાના વીડિયો ફૂટેજ
વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે કોર્ટનું ધ્યાન દોરતા જણાવ્યું હતું કે એક વાયરલ વીડિયોમાં ખુદ એક સહાયક સબ-ઇન્સ્પેક્ટર (ASI) પોતે જ નિર્દોષ નાગરિકોની કારના કાચ તોડી રહ્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આવા ગેરવર્તનમાં જવાબદારી ઉચ્ચ સ્તરે નક્કી થવી જ જોઈએ, અન્યથા પોલીસ દળને એમ લાગશે કે તેઓ ગમે તેટલા ગંભીર ગુનાઓ કરીને પણ કાયદાની પકડમાંથી સરળતાથી છટકી શકે છે. આ ઉપરાંત, વરિષ્ઠ વકીલ શાદાન ફરાસતે પણ કોર્ટ સમક્ષ નિર્દેશ કર્યો હતો કે કાયદો જાળવવા માટે યુનિફોર્મમાં હાજર રહેલા અનેક પોલીસકર્મીઓ પાસે પોતાની ઓળખ દર્શાવતા નેમ ટેગ્સ પણ પહેરેલા નહોતા.

બિહારમાં હિંસાનું ઉચ્ચ સ્તર અને સગીરોની ગેરકાયદેસર અટકાયતનો મુદ્દો
બિહાર રાજ્યના કેસનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વરિષ્ઠ વકીલ શાદાન ફરાસતે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે ત્યાં હિંસાનું સ્તર દિલ્હી કરતા પણ ઘણું વધારે હતું અને આ સમગ્ર કૌભાંડની વ્યાપક સ્તરે તપાસ થવી આવશ્યક છે. તેમણે ખુલાસો કર્યો કે જોકે બિહાર સરકારે એફઆઈઆર પાછી ખેંચી લીધા હોવાનો દાવો કર્યો હતો, તેમ છતાં વાસ્તવિકતા એ છે કે 140 થી વધુ લોકો હજુ પણ પોલીસ કસ્ટડીમાં છે. આ અટકાયત કરાયેલા લોકોમાંથી મોટાભાગના સગીરો 16 થી 18 વર્ષની વયના છે, અને આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે તેમાં એક બાળક માત્ર 13 વર્ષની નાની વયનો છે. આ સગીરોને નિયમો વિરુદ્ધ 40 કલાકથી વધુ સમય વીતી ગયા પછી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

જુનૈદ મલિકનું અપહરણ અને ખોરાક વિતરણ કરનાર યુવાન પર અત્યાચાર
વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે કોર્ટમાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ કિસ્સો રજૂ કરતા જણાવ્યું કે જુનૈદ મલિક નામનો એક યુવાન જે વિરોધ સ્થળ પર માત્ર ખોરાકનું વિતરણ કરવા માટે આવ્યો હતો, તેને બળજબરીથી ઉપાડી લેવામાં આવ્યો હતો. તેની આંખો પર પટ્ટી બાંધીને તેને દૂર મસૂરી હાઇવે પર અવાવરું જગ્યાએ છોડી દેવામાં આવ્યો હતો. માત્ર એટલું જ નહીં, આ યુવાનના નિર્દોષ પરિવારના સભ્યોને પણ પોલીસ મથકે બોલાવીને અકારણ હેરાન કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમની કડક પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રકારની મનસ્વી પોલીસ કાર્યવાહી લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોવાની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી.

જંતર-મંતર પર પથ્થરોથી ભરેલી ટ્રકની રહસ્યમય એન્ટ્રી પર સવાલો
વરિષ્ઠ વકીલ શ્યામ દિવાને કોર્ટ સમક્ષ એક ચોંકાવનારી વિગત મૂકતા જણાવ્યું હતું કે સવારે 4 વાગ્યાના સુમારે પથ્થરોથી ભરેલો એક આખો ટ્રક સીધો જંતર-મંતર વિસ્તારમાં લવાયો હતો. સૌથી આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ ભારેખમ ટ્રક દિલ્હી પોલીસની અસંખ્ય સુરક્ષા ચોકીઓ અને બેરિકેડ્સને વટાવીને ત્યાં સુધી પહોંચ્યો હતો. વકીલ વૃંદા ગ્રોવરે આ સંદર્ભે ટિપ્પણી કરી હતી કે જો સુરક્ષા માટે તૈનાત દિલ્હી પોલીસને એ વાતની પણ જાણ નથી કે આ પથ્થરોથી ભરેલો ટ્રક સુરક્ષા ઘેરો તોડીને અંદર કેવી રીતે ઘૂસી ગયો, તો તે સમગ્ર પોલીસ તંત્રની કામગીરી અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર ખૂબ જ ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા કરે છે.

ડિજિટલ ડેટા, સીસીટીવી ફૂટેજ અને ચહેરાની ઓળખ ટેકનોલોજીનો દુરુપયોગ
વકીલ શ્યામ દિવાને કોર્ટમાં વીડિયો રેકોર્ડિંગ્સ, સીસીટીવી ફૂટેજ અને ફેશિયલ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજી સંબંધિત ડિજિટલ ડેટાની જાળવણીનો અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો પણ જોરશોરથી ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કોર્ટને વિનંતી કરી કે આ પ્રકારના સંવેદનશીલ ડેટાનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ આંદોલનકારીઓની પ્રોફાઇલિંગ કરવા કે તેમને ટાર્ગેટ કરવા માટે કરવામાં આવવો જોઈએ નહીં. નાગરિકોની ગોપનીયતા અને ડિજિટલ અધિકારોનું રક્ષણ કરવું એ ન્યાયતંત્રની જવાબદારી છે. ન્યાયાધીશ બાગચીએ પણ આ સંદર્ભમાં પોલીસ અધિકારીઓ પાસે પૂરતા રક્ષણાત્મક સાધનોના અભાવ પર પ્રશ્ન ઉઠાવતા કહ્યું કે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવતી વખતે આક્રમક સાધનો કરતાં પોલીસ કર્મચારીઓ માટે રક્ષણાત્મક સાધનો વધુ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થતા હોય છે.

કેન્દ્ર અને દિલ્હી સરકાર તરફથી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાની દલીલો
કેન્દ્ર સરકાર અને દિલ્હી વહીવટી તંત્ર વતી હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે સરકાર વિદ્યાર્થીઓ સામે પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા કોઈપણ બળપ્રયોગને હળવાશથી લઈ રહી નથી અને કસૂરવારો સામે ચોક્કસપણે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. જો કે, તેમણે એ પક્ષ પણ રજૂ કર્યો કે આ ઘર્ષણ અને વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન અંદાજે 250 જેટલા પોલીસ અધિકારીઓ અને જવાનો પણ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા. યોગ્ય અને નિષ્પક્ષ તપાસ દ્વારા જ સાચું ચિત્ર બહાર આવી શકે છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે સોલિસિટર જનરલને અટકાવતા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, "ચોક્કસપણે, એટલા માટે જ અમે આ મામલામાં સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર તપાસ ઈચ્છીએ છીએ."

એસઆઈટીની રચના અને ન્યાયાધીશોની પસંદગી અંગેની ચર્ચા
સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સૂચન કર્યું કે સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) માટેના ન્યાયાધીશોના નામની પસંદગી કોર્ટે જાતે જ કરવી જોઈએ. બીજી બાજુ, વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે કોર્ટ સમક્ષ બે ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશોના નામ સૂચવ્યા હતા. તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું કે જો વિદ્યાર્થીઓને કોઈ વાસ્તવિક સમસ્યાઓ કે અત્યાચારનો સામનો કરવો પડ્યો હોય, તો અત્યાચાર ગુજારનાર સત્તાધીશો સામે કાયદેસરની સખત કાર્યવાહી થવી જોઈએ. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે તેઓ નથી ઈચ્છતા કે પક્ષકારો વચ્ચે નામોને લઈને કોઈ વિવાદ ઊભો થાય. દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં ચાલતા કેસોને સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્થાનાંતરિત કરવા સામે તેમને કોઈ જ વાંધો નથી અને દેશની તમામ હાઈકોર્ટમાંથી આવા કેસો અહીં લાવી શકાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક આદેશ: વિદ્યાર્થીઓ સામે કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહી નહીં
જંતર-મંતર વિરોધ કેસની વિસ્તૃત સુનાવણી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મોટો અને રાહતરૂપ વચગાળાનો આદેશ જારી કર્યો છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ફરમાન કર્યું છે કે દેશભરમાં વિરોધ કરી રહેલા કોઈપણ વિદ્યાર્થીઓ સામે હાલના તબક્કે કોઈ પણ પ્રકારની બળજબરીપૂર્વકની કે દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં ન આવે. કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે લોકશાહી શાસનપ્રણાલીમાં શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો દરેક નાગરિકનો મૌલિક અધિકાર છે. આ સાથે જ કોર્ટે 18 વર્ષથી ઓછી વયના તમામ સગીર વિદ્યાર્થીઓને તાત્કાલિક ધોરણે મુક્ત કરવાનો સ્પષ્ટ આદેશ પણ આપ્યો છે.

સગીરોની મુક્તિ અને ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવતા તત્વો માટે સ્પષ્ટતા
સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના આદેશમાં ઉમેર્યું કે જોકે સામાન્ય અને શાંતિપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ સુરક્ષા અને રાહત આપવામાં આવશે, પરંતુ અગાઉથી ગંભીર ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવતા અથવા તોફાનોમાં સક્રિયપણે સંડોવાયેલા કુખ્યાત પ્રદર્શનકારીઓને આ રાહતનો લાભ મળશે નહીં. કોર્ટે સંબંધિત તમામ રાજ્ય સરકારોને આદેશ આપ્યો છે કે વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે સંકળાયેલા તમામ મૂળ સીસીટીવી ફૂટેજ, ડ્રોન કેમેરા રેકોર્ડિંગ્સ, વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન લોગ્સ અને અન્ય તમામ ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાઓ અત્યંત સુરક્ષિત રીતે સાચવી રાખવામાં આવે. કોર્ટે એ પણ તાકીદ કરી છે કે વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેનાર વિદ્યાર્થીઓનો ડિજિટલ ડેટા અને વ્યક્તિગત સંવેદનશીલ માહિતી કોઈપણ સંજોગોમાં જાહેરમાં પ્રસારિત કે ઉજાગર કરવામાં આવશે નહીં.

ઉચ્ચ સ્તરીય તપાસ સમિતિની રચના અને પારદર્શક તપાસનું આશ્વાસન
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારોના સત્તાવાર મંતવ્યો અને પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ આ સમગ્ર પ્રકરણની તપાસ માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય વિશેષ તપાસ સમિતિ (SIT) અથવા કમિશનની રચના કરવામાં આવશે. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે આ સમિતિ તાજેતરની તમામ હિંસક ઘટનાઓની સંપૂર્ણપણે નિષ્પક્ષ, પારદર્શક અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ પર આધારિત તપાસ સુનિશ્ચિત કરશે. તપાસ દરમિયાન માત્ર પોલીસ અત્યાચાર જ નહીં પરંતુ 250 જેટલા ઘાયલ પોલીસકર્મીઓ પર થયેલા હુમલાઓની પણ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવશે જેથી સાચો અપરાધી કાયદાની ચુંગાલમાંથી છટકી ન શકે. આ કેસની આગામી સુનાવણી આગામી 3 ઓગસ્ટના રોજ હાથ ધરવામાં આવશે.