સુપ્રીમ કોર્ટે SC/ST અનામત પર ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો: પેટા-શ્રેણીઓને મંજૂરી

એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટની સાત સભ્યોની બંધારણીય બેન્ચે ચુકાદો આપ્યો છે કે અનામતના હેતુ માટે અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની અંદર પેટા-શ્રેણીઓ બનાવી શકાય છે. આ નિર્ણય કોર્ટના 2004ના ચુકાદાને ઉથલાવી નાખે છે, જેમાં SC/ST જૂથોમાં પેટા-વર્ગીકરણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

2004 ના નિર્ણયને ઉથલાવી

મુખ્ય ન્યાયાધીશ ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની હાલની બેંચે આંધ્રપ્રદેશ રાજ્ય વિરુદ્ધ ઇવી ચિન્નૈયાના કેસમાં 2004ના ચુકાદાને રદ કર્યો છે. 2004ના ચુકાદામાં જણાવાયું હતું કે અનામતના હેતુ માટે રાજ્યોને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિને પેટા-વર્ગીકરણ કરવાનો અધિકાર નથી. જો કે, હાલની બેન્ચે અલગ વલણ અપનાવ્યું છે, જેમાં અનામત લાભોના વધુ સમાન વિતરણની ખાતરી કરવા પેટા-વર્ગીકરણને મંજૂરી આપી છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

આ મુદ્દો 1975નો છે જ્યારે પંજાબ સરકારે અનામત બેઠકોને બે શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરીને એસસી માટે અનામતની નીતિ શરૂ કરી હતી: એક વાલ્મિકી અને મઝહબી શીખો માટે અને બીજી બાકીની અનુસૂચિત જાતિઓ માટે. 2006માં પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટમાં તેને પડકારવામાં ન આવે ત્યાં સુધી આ નીતિ 30 વર્ષ સુધી અમલમાં રહી. હાઈકોર્ટે ઈવી ચિન્નૈયા વિરુદ્ધ આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યમાં સુપ્રીમ કોર્ટના 2004ના ચુકાદાને ટાંક્યો, જેના કારણે આ નીતિને ઠપકો આપવામાં આવ્યો. 2004ના ચુકાદામાં જણાવાયું હતું કે એસસી કેટેગરી હેઠળ પેટા-શ્રેણીઓને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી કારણ કે તેઓ સમાનતાના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

નિર્ણયની અસરો

સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાની અનામત નીતિ પર મહત્વની અસરો છે. પેટા-વર્ગીકરણને મંજૂરી આપીને, અદાલતનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે અનામતના લાભો SC અને ST સમુદાયો વચ્ચે વધુ સમાનરૂપે વહેંચવામાં આવે. આ નિર્ણય વર્તમાન આરક્ષણ નીતિના પુનઃમૂલ્યાંકન તરફ દોરી શકે છે અને સંભવિતપણે વધુ લક્ષિત અને અસરકારક હકારાત્મક પગલાં લેવાનો માર્ગ મોકળો કરી શકે છે.

અસંમત અભિપ્રાય

જ્યારે CJI ચંદ્રચુડ સહિત છ ન્યાયાધીશોએ ચુકાદો માન્ય રાખ્યો હતો, ત્યારે જસ્ટિસ બેલા ત્રિવેદીએ અસંમત અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો. આ બાબતે તેમના મંતવ્યો હજુ જાહેર થયા નથી.

સર્વોચ્ચ અદાલતના સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાએ અનામત નીતિ અને તેના અમલીકરણ પર ચર્ચા અને ચર્ચાને જન્મ આપ્યો છે. જેમ જેમ આ ચુકાદાની અસરો બહાર આવશે, તેમ તેમ SC અને ST સમુદાયોના લાખો લોકોના જીવન પર તેની નોંધપાત્ર અસર થવાની સંભાવના છે.