સુપ્રીમ કોર્ટની મુસ્લિમ બાળ લગ્ન પર ટિપ્પણી

બાળ લગ્ન જીવનસાથી પસંદ કરવાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડની બેન્ચે આ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. બેન્ચે સંસદને બાળ લગ્ન નિષેધ અધિનિયમ (PCMA), 2006માં સુધારો કરીને બાળ લગ્ન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ પર વિચાર કરવા જણાવ્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટમાં એડવોકેટ અનિલ કુમાર સિંહ શ્રીનેતનું કહેવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી લગ્ન સંબંધી મામલામાં પણ મુસ્લિમોના પર્સનલ લો સંબંધિત કાયદાને નાબૂદ કરવાનો સંકેત આપે છે. બોલ હવે કેન્દ્ર સરકારના કોર્ટમાં છે. પહેલા ટ્રિપલ તલાક પર હુમલો થયો અને હવે લગ્નના મામલામાં પર્સનલ લોમાં દખલની વાત થઈ રહી છે.

CJI ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે મહિલા વિરુદ્ધ તમામ પ્રકારના ભેદભાવ દૂર કરવાના સંમેલન (CEDAW) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ સગીરોના લગ્ન સામે જોગવાઈ કરે છે. બાળકોના ગોઠવાયેલા લગ્ન તેમના મુક્ત પસંદગી, સ્વાયત્તતા અને બાળપણના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. બાળલગ્ન નિષેધ અધિનિયમ કોઈપણ અંગત કાયદા હેઠળ પરંપરાઓ દ્વારા અટકાવી શકાતો નથી અને જણાવ્યું હતું કે બાળકો સંડોવાયેલા લગ્ન જીવન સાથી પસંદ કરવાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાનું ઉલ્લંઘન છે. બેન્ચમાં જસ્ટિસ જે.બી.પારડીવાલા અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રા પણ સામેલ હતા. અનિલ સિંહ શ્રીનેતનું કહેવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી કોમન સિવિલ કોડની દિશામાં વધુ એક મોટું પગલું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે કાયદા અમલીકરણકર્તાઓએ બાળ લગ્નને રોકવા અને પ્રતિબંધિત કરવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો કરવા જોઈએ. ફોકસ માત્ર મુકદ્દમા પર ન હોવું જોઈએ. ભારતમાં દર 3 મિનિટે એક બાળ લગ્ન થાય છે. આ ખૂબ જ ડરામણી સ્થિતિ છે. એટલે કે બાળપણ કચડી રહ્યું છે.

 

સમુદાયોની જરૂરીયાતો અનુસાર બનાવવામાં આવેલ વ્યૂહરચના ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ગરીબી, લિંગ અસમાનતા, શિક્ષણનો અભાવ જેવા બાળ લગ્નના મૂળ કારણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા ઉપરાંત, નિવારણની વ્યૂહરચના વિવિધ સમુદાયોની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હોવી જોઈએ.

 

વકીલ અને બાળ અધિકાર કાર્યકર્તા ભુવન રિભુના પુસ્તક 'વ્હેન ચિલ્ડ્રન હેવ ચિલ્ડ્રન' અનુસાર બાળ લગ્નથી બાળપણ છીનવાઈ જાય છે. તેમની સ્વતંત્રતા અને ગૌરવને નુકસાન થાય છે. બાળ લગ્ન એટલે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની છોકરી અને 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના છોકરાના લગ્ન બાળ લગ્નની શ્રેણીમાં આવે છે. બાળ લગ્નના કારણે છોકરીઓ શાળા છોડી દે છે. તેમની આજીવિકા અને આત્મનિર્ભરતાને નુકસાન થાય છે.

કેન્દ્રએ સુપ્રીમ કોર્ટને વ્યક્તિગત કાયદાઓ પર PCMAને અસરકારક રાખવા વિનંતી કરી હતી. બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે બાળ લગ્ન નિષેધ અધિનિયમ વ્યક્તિગત કાયદાઓને અસર કરશે કે કેમ તે મુદ્દો સંસદ દ્વારા વિચારણા બાકી છે. આ નિર્ણય સોસાયટી ફોર એનલાઈટનમેન્ટ એન્ડ વોલન્ટરી એક્શન દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી પીઆઈએલ પર આવ્યો હતો, જેમાં બાળ લગ્ન અટકાવવા કાયદાના અસરકારક અમલીકરણની માંગ કરવામાં આવી હતી.

વકીલ અને બાળ અધિકાર કાર્યકર્તા ભુવન રિભુના પુસ્તક 'વ્હેન ચિલ્ડ્રન હેવ ચિલ્ડ્રન' અનુસાર, બાળ લગ્નના પરિણામે બાળકી પર બળાત્કાર થાય છે. આનાથી વહેલી ગર્ભાવસ્થા અને મોટી સંખ્યામાં મૃત્યુ પણ થાય છે. તે કેટલાક સમુદાયો અને સમાજોમાં પણ ન્યાયી છે.

ચિલ્ડ્રન હેવ ચિલ્ડ્રન પુસ્તક અનુસાર, જો જાગૃતિ ઝુંબેશ વધારવામાં આવે અને કાયદાનો કડક અમલ કરવામાં આવે તો ભારતમાં બાળ લગ્ન દર વર્તમાન 23 ટકાથી ઘટીને આગામી 25 વર્ષમાં 9 ટકા થઈ જશે.