Supreme Court On SIR: પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર થવાના કારણે સર્જાયેલી મૂંઝવણ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે. શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ ગાયબ હોવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિની નાગરિકતા આપમેળે રદ થઈ જાય છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી બેન્ચે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે ચૂંટણી પંચ પાસે નાગરિકતા નક્કી કરવાનો કોઈ બંધારણીય અધિકાર નથી. ચૂંટણી પંચનું કાર્યક્ષેત્ર માત્ર મતદાર યાદીઓના નિયંત્રણ અને દેખરેખ સુધી મર્યાદિત છે. કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતા કોર્ટે કહ્યું કે, જો કોઈ ટ્રિબ્યુનલ કોઈ વ્યક્તિનું નામ યાદીમાં સામેલ ન કરવાનો નિર્ણય લે, તો ચૂંટણી પંચે તે બાબત નાગરિકતા નિર્ધારણ માટે સંબંધિત મંત્રાલયને મોકલવી જોઈએ.
રાશન અને સરકારી લાભોથી વંચિત રહેલા નાગરિકો માટે રાહત સુપ્રીમ કોર્ટે એક એવી અરજી પર સુનાવણી કરવા સંમતિ આપી છે જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાને કારણે લોકોને જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા (PDS), અન્નપૂર્ણા યોજના અને અન્ય સરકારી લાભોથી વંચિત રાખવામાં આવી રહ્યા છે. પશ્ચિમ બંગાળના મોહિબુલ્લાહ મંડલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર સુનાવણી કરતા કોર્ટે મૌખિક રીતે અવલોકન કર્યું હતું કે, સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પછી નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હોય તો પણ તે વ્યક્તિ રાશન જેવી સરકારી યોજનાઓ મેળવવા માટે હકદાર રહે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાર યાદીમાં નામ ન હોવું એ અન્ય કાનૂની લાભો ગુમાવવાનું કારણ બની શકે નહીં. આ મામલે કોર્ટે અરજદારને રાહત મેળવવા માટે કોલકાતા હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.
ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અને પારદર્શિતા સામે ગંભીર સવાલો સુનાવણી દરમિયાન અરજદારના વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે 19 અપીલ ટ્રિબ્યુનલની કાર્યપ્રણાલીમાં રહેલી અસંગતતાઓ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ટ્રિબ્યુનલના સભ્યોના રાજીનામા અને વહીવટી વિલંબને કારણે કેસોના નિકાલ પર નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. વકીલે દાવો કર્યો હતો કે લગભગ 33.5 લાખ અપીલો પેન્ડિંગ છે અને જે કેસોનો નિકાલ થયો છે, તેમાં પણ લગભગ 70% કિસ્સાઓમાં અપીલો સ્વીકારવામાં આવી છે. આ સ્થિતિના કારણે હજારો લોકો સરકારી યોજનાઓથી વંચિત રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે ટ્રિબ્યુનલના આદેશો વેબસાઇટ પર જાહેર કરવા અને માન્ય ભારતીય પાસપોર્ટને નાગરિકતાના પૂરતા પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા જેવી દલીલો પણ કરવામાં આવી હતી.
કેસની આગામી સુનાવણી અને વહીવટી નિર્દેશો સુપ્રીમ કોર્ટે અપીલ અધિકારીઓને નિર્દેશ આપ્યો છે કે જો શક્ય હોય તો, બે મહિનાની અંદર અરજદારોની અપીલનો નિર્ણય લેવામાં આવે. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે રાજ્ય સરકારના જૂન મહિનાના આદેશને કારણે રેશનકાર્ડ રદ થવાની જે સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે, તેના પર કોલકાતા હાઇકોર્ટ યોગ્ય રાહત આપી શકે છે. પશ્ચિમ બંગાળ SIR સંબંધિત મતવિસ્તારવાર માહિતી માંગતી આ અરજીની વધુ સુનાવણી હવે 25 ઓગસ્ટના રોજ હાથ ધરવામાં આવશે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા બિહાર SIR કેસના અગાઉના ચુકાદાનો સંદર્ભ આપતા એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે કાનૂની પ્રક્રિયામાં કોઈ મૂંઝવણ હોવી જોઈએ નહીં અને નાગરિકતા નિર્ધારણ માટે એક અલગ બંધારણીય પ્રક્રિયા અનુસરવી અનિવાર્ય છે.
'નાગરિકતા નક્કી કરવી એ ચૂંટણી પંચનો બંધારણીય અધિકાર નથી' સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નાગરિકતા નક્કી કરવી એ ચૂંટણી પંચનો બંધારણીય અધિકાર નથી. ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા ફક્ત મતદાર યાદીના વ્યવસ્થાપન પૂરતી સીમિત છે. SIR જેવી પ્રક્રિયાઓ માત્ર ચૂંટણીલક્ષી યાદીઓ માટે છે, પરંતુ તે કોઈપણ નાગરિકના મૂળભૂત સરકારી અધિકારોને અસર કરી શકતી નથી. ઓક્ટોબર મહિનામાં યોજાનારી મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ પૂર્વે આ પરિસ્થિતિ હલ કરવી જરૂરી છે. કોર્ટના આ અભિગમથી જે લોકોના નામ યાદીમાંથી હટી ગયા છે, તેમને મોટી રાહત મળી છે, કારણ કે તેમની સરકારી યોજનાઓનો લાભ ચાલુ રાખવા માટે કોર્ટે સૈદ્ધાંતિક રીતે મંજૂરી આપી દીધી છે. હવે 25 ઓગસ્ટના રોજ થનારી સુનાવણીમાં આ સમગ્ર મુદ્દે વધુ વિસ્તૃત ચર્ચા અને આદેશોની અપેક્ષા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતાથી સામાન્ય માણસને રાહત

July 17, 2026 | 14:48 IST