વરસાદ વચ્ચે પુરીમાં ભક્તિનો મહાસાગર

Puri Rath Yatra 2026: ઓડિશાના પવિત્ર શહેર પુરીમાં આજે ભક્તિ અને આસ્થાનો અદભૂત સંગમ જોવા મળ્યો છે. ભગવાન જગન્નાથ, તેમના મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા પોતાની નવ દિવસીય વાર્ષિક રથયાત્રા માટે ગર્ભગૃહમાંથી બહાર નીકળીને ગુંડિચા મંદિર તરફ પ્રયાણ કર્યું છે. 16 જુલાઈ, 2026 ના રોજ શરૂ થયેલી આ ભવ્ય રથયાત્રાને જોવા માટે વિશ્વભરમાંથી લાખો ભક્તો પુરીમાં ઉમટી પડ્યા છે. 12મી સદીના જગન્નાથ મંદિરથી ગુંડિચા મંદિર સુધીની આ લગભગ 3 કિલોમીટરની યાત્રાને ‘રથ ઉત્સવ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે સનાતન ધર્મમાં અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે.

ગુંડિચા મંદિર: ભગવાનની માસીનું ઘર અને પવિત્ર જન્મસ્થળ
લોક પરંપરા અને માન્યતા અનુસાર, ગુંડિચા મંદિર એ ભગવાન જગન્નાથની માસીનું ઘર છે. એટલું જ નહીં, પવિત્ર ગ્રંથોમાં ગુંડિચા મંદિરને ચતુર્દા મૂર્તિઓ (ભગવાન જગન્નાથ, ભગવાન બલભદ્ર, માતા સુભદ્રા અને ભગવાન સુદર્શન) નું જન્મસ્થળ માનવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ, દેવતાઓ નવ દિવસ સુધી ગુંડિચા મંદિરમાં નિવાસ કરે છે. આ યાત્રા 24 જુલાઈના રોજ 'બહુડા યાત્રા' (ઘર વાપસી) સાથે પૂર્ણ થશે. ત્યારબાદ, દેવતાઓ બે દિવસ મંદિરની બહાર રથ પર જ બિરાજમાન રહેશે અને 27 જુલાઈના રોજ વિધિવત રીતે મુખ્ય મંદિરમાં પુનઃ પ્રવેશ કરશે.

1,100 વર્ષ જૂની ભવ્ય પરંપરા અને ઇતિહાસ
પુરી રથયાત્રાની પરંપરા કેટલી જૂની છે તેનો કોઈ ચોક્કસ ઐતિહાસિક રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ પુરાવાઓ સૂચવે છે કે તે આશરે 1100 વર્ષથી ચાલી આવે છે. ભિખારી પટનાયક દ્વારા લિખિત પુસ્તક રથ ચકદા મુજબ, રાજા યયાતિ પ્રથમના શાસનકાળમાં (922 થી 955 સીઈ) આ યાત્રા યોજાઈ હતી. પ્રાચીન સમયમાં, મુખ્ય મંદિર અને ગુંડિચા મંદિરની વચ્ચે માલિની નદી વહેતી હતી, તેથી દેવતાઓને પહેલા નદીના કિનારે લાવવામાં આવતા, ત્યારબાદ હોડીઓમાં નદી પાર કરાવીને બીજા કિનારે રહેલા રથો પર બિરાજમાન કરી ગુંડિચા મંદિર લઈ જવામાં આવતા હતા. સમય જતાં, નદીને રેતીથી પૂરીને માર્ગ બનાવવામાં આવ્યો, જેનાથી આ યાત્રા વધુ સુલભ બની.

રથ નિર્માણ: કલા, કૌશલ્ય અને અદભૂત એન્જિનિયરિંગ
રથયાત્રાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે દર વર્ષે ત્રણેય રથ નવા બનાવવામાં આવે છે. કોઈ પણ જૂના રથનો ફરીથી ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. બાંધકામની પ્રક્રિયા અક્ષય તૃતીયાથી શરૂ થાય છે અને લગભગ 87 દિવસ સુધી ચાલે છે. રથ નિર્માણ માટે ઓડિશાના જંગલોમાંથી ફાસી, ધૌરા, આસન, મોઈ, સિમિલી, સાલ, ગંભીરી, કદંબા અને દેવદાર જેવા 13 વિવિધ પ્રકારના લાકડાનો ઉપયોગ થાય છે. આ કાર્યમાં 220 થી વધુ કુશળ કારીગરો, જેમાં મહારાણા (સુથાર), લુહાર, ચિત્રકાર અને દરજીનો સમાવેશ થાય છે, દિવસ-રાત મહેનત કરે છે. રથ નિર્માણ માટે કોઈ આધુનિક એન્જિનિયરિંગ ડ્રોઇંગ કે બ્લુપ્રિન્ટનો ઉપયોગ થતો નથી; તેના બદલે પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી 20-ઇંચની ખાસ લાકડી અને દોરડાનો ઉપયોગ માપણી માટે થાય છે. ત્રણ રથોમાં કુલ 2,388 લાકડાના ઘટકો અને 865 થી વધુ લાકડાના મુખ્ય ટુકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ તમામ રથોનું નિર્માણ જગન્નાથ મંદિરની સામે આવેલા 'રથખાળા' ખાતે કરવામાં આવે છે. રથ તૈયાર થયા બાદ સરકારી ઇજનેરો દ્વારા તેનું સુરક્ષા નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે અને ફિટનેસ પ્રમાણપત્ર મળ્યા બાદ જ તેને મુસાફરી માટે મંજૂરી આપવામાં આવે છે.

રથોની વિશિષ્ટ ઓળખ અને મૂર્તિઓ
રથયાત્રામાં ચાર મૂર્તિઓ હોય છે - ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર, સુભદ્રા અને ભગવાન સુદર્શન (ચક્ર). ત્રણેય રથોની પોતાની અલગ ઓળખ છે:
1. નંદીઘોષ: ભગવાન જગન્નાથનો રથ, જે સૌથી વિશાળ છે.
2. તાલધ્વજ: ભગવાન બલભદ્રનો રથ, જે શોભાયાત્રાનું નેતૃત્વ કરે છે.
3. દર્પદલન: દેવી સુભદ્રાનો રથ.
રથયાત્રાના દિવસે, 'પહાંડી' વિધિ દ્વારા દેવતાઓને આગળ-પાછળ હલાવતા મંદિરથી રથ સુધી લાવવામાં આવે છે. સૌથી પહેલા સુદર્શન, ત્યારબાદ બલભદ્ર, સુભદ્રા અને અંતે ભગવાન જગન્નાથ રથ પર બિરાજમાન થાય છે. પુરીના ગજપતિ મહારાજ સોનાની સાવરણીથી રથોને સાફ કરીને સુગંધિત પાણી છાંટે છે, જેને 'ચેરા-પહાડા' કહેવામાં આવે છે, જે સમાનતાનું પ્રતીક છે.

વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિનો સંદેશ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સોશિયલ મીડિયા પર આ પવિત્ર ઉત્સવની શુભેચ્છા પાઠવતા જણાવ્યું હતું કે, "રથયાત્રા એ ભારતની સદીઓ જૂની આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની એક અનોખી અભિવ્યક્તિ છે." તેમણે ભગવાન જગન્નાથના આશીર્વાદ સૌ દેશવાસીઓને મળે તેવી પ્રાર્થના કરી હતી. રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ પણ દેશ-વિદેશના તમામ ભક્તોને હાર્દિક શુભેચ્છાઓ પાઠવતા કહ્યું કે, ભક્તો અને ભગવાનના મિલનનો આ અવસર અનોખો અને ભાવનાત્મક છે.

ચોમાસાનો પડકાર અને વહીવટી તંત્રની તૈયારીઓ
હવામાન વિભાગ (IMD) એ ઓડિશાના ઘણા જિલ્લાઓમાં ભારે વરસાદની આગાહી કરી હતી. બાંકીમાં છેલ્લા 24 કલાકમાં 210 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે, તેમ છતાં ભક્તોનો ઉત્સાહ ઓછો થયો નથી. ભારે વરસાદ અને ભીના રસ્તાઓ વચ્ચે પણ સુરક્ષા કર્મચારીઓ અને લાખો ભક્તોએ રથના દોરડા પકડી રાખ્યા હતા. પુરી પોલીસ અને ફાયર સર્વિસના સ્પેશિયલ રેસ્ક્યુ યુનિટ (SRU) દ્વારા ભીડને કાબૂમાં લેવા અને સુરક્ષા જાળવવા માટે વ્યાપક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. આજે સવારથી જ 33 શ્રદ્ધાળુઓને ભારે ભીડમાં ફસાયા બાદ સુરક્ષિત બચાવીને પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં આવી હતી.

રથનું વિસર્જન અને આર્થિક પાસું
રથયાત્રા પૂર્ણ થયા પછી, રથોનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં 15 થી 20 દિવસ લાગે છે. રથના અમુક ભાગો જેમ કે પૈડાં, સ્તંભો અને કોતરણી કામ કરેલા લાકડા મંદિર વહીવટીતંત્ર દ્વારા હરાજી પ્રક્રિયા દ્વારા વેચવામાં આવે છે. 2025 માં ભગવાન જગન્નાથના રથના એક પૈડાની લઘુત્તમ કિંમત ₹3 લાખ, બલભદ્રના રથના પૈડાની ₹2 લાખ અને સુભદ્રાના રથના પૈડાની ₹1.5 લાખ હતી. ખરીદદારે લેખિત બાંયધરી આપવી પડે છે કે તેઓ આ ભાગોને આદરપૂર્વક રાખશે અને ફરીથી વેચશે નહીં. રથમાંથી વધેલું બાકીનું લાકડું મંદિરના રસોડામાં બળતણ તરીકે વપરાય છે, જેથી ભગવાનનો ભોગ તૈયાર કરી શકાય. આ રથયાત્રા માત્ર એક ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિની અતૂટ આસ્થાનું જીવંત પ્રતીક છે. લાખો ભક્તોની શ્રદ્ધા, કારીગરોનું કૌશલ્ય અને સદીઓ જૂની પરંપરાઓનું મિશ્રણ પુરીની ધરતીને આ દિવસોમાં સંપૂર્ણપણે જગન્નાથ મય બનાવી દે છે. રથયાત્રાનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે - ભગવાનની સામે રાજા હોય કે રંક, દરેક ભક્ત સમાન છે અને પ્રેમથી ખેંચાયેલું રથનું દોરડું ભગવાનના આશીર્વાદનું માધ્યમ બને છે.