ઇસરોમાં 'બ્રેઈન ડ્રેઇન'નું સંકટ

Isro Scientist Resignation: ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) જેણે ચંદ્રયાન-3 ની સફળતા સાથે ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રીમ હરોળમાં મૂકી દીધું છે, તે સંસ્થા હાલમાં આંતરિક રીતે એક ગંભીર પડકારનો સામનો કરી રહી છે. ભારતનું ગગનયાન મિશન, જે દેશનું પ્રથમ માનવસહિત અવકાશ મિશન છે, તે અત્યંત નિર્ણાયક તબક્કે છે, ત્યારે જ સંસ્થામાંથી વરિષ્ઠ અને કુશળ વૈજ્ઞાનિકોના સામૂહિક રાજીનામાએ સરકાર અને અવકાશ વિભાગ (DoS) ને ચિંતામાં મૂકી દીધા છે. 14 જુલાઈ, 2026 ના રોજ અવકાશ વિભાગ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલો એક તાત્કાલિક આદેશ દર્શાવે છે કે સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે. આ આદેશ મુજબ, હવે ગગનયાન અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ વૈજ્ઞાનિકો કે ઇજનેરો અચાનક રાજીનામું આપી શકશે નહીં કે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) લઈ શકશે નહીં.

વૈજ્ઞાનિકોના સામૂહિક રાજીનામા 
તાજેતરના આંકડાઓ અને રિપોર્ટ્સ મુજબ, છેલ્લા એક વર્ષમાં 100 થી 120 જેટલા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો અને તકનીકી નિષ્ણાતોએ ઇસરોમાંથી રાજીનામું આપ્યું છે. જોકે ઇસરોમાં 14,600 થી વધુ કર્મચારીઓ કાર્યરત છે, તેમ છતાં રાજીનામા આપનારાઓમાં મોટાભાગના એવા છે જેઓ ચંદ્રયાન-3 અને ગગનયાન જેવા વ્યૂહાત્મક મિશનના મુખ્ય સ્તંભો હતા. યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર (URSC) માંથી લગભગ 80 અને વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC) માંથી ઓછામાં ઓછા 20 જેટલા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોએ સંસ્થા છોડી દીધી છે. રાજીનામું આપનારાઓમાં LVM-3 પ્રોજેક્ટના ડિરેક્ટર વિક્ટર જોસેફ અને ચંદ્રયાન-3 ના પ્રોજેક્ટ મેનેજર આદિત્ય રલ્લાપલ્લી જેવી દિગ્ગજ હસ્તીઓનો સમાવેશ થાય છે, જે ઇસરો માટે મોટી ખોટ સમાન છે.

સરકારનું કડક વલણ અને વહીવટી ફેરફારો
આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે 14 જુલાઈના રોજ અવકાશ વિભાગે એક કડક આંતરિક મેમોરેન્ડમ બહાર પાડ્યું છે. આ આદેશ દ્વારા 2020 માં લાગુ કરવામાં આવેલી વહીવટી સત્તાઓને પાછી ખેંચી લેવામાં આવી છે. અગાઉ, વિવિધ ઇસરો કેન્દ્રોના ડિરેક્ટરોને ગ્રુપ A સ્તરના વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા મંજૂર કરવાની સત્તા હતી, પરંતુ હવે આ સત્તા પર કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. હવે, કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક કે ઇજનેર જે ગગનયાન કે અન્ય રાષ્ટ્રીય મિશનમાં સામેલ છે, તેમની અરજીઓ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. દરેક અરજીની બારીકાઈથી તપાસ કર્યા બાદ, અંતિમ નિર્ણય દિલ્હી સ્થિત અવકાશ વિભાગના મુખ્ય મથક દ્વારા જ લેવામાં આવશે.

વૈજ્ઞાનિકો ઇસરો કેમ છોડી રહ્યા છે?
નિષ્ણાતોના મતે, આ 'બ્રેઈન ડ્રેઇન' સંકટ પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારતમાં ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રનો ઝડપી વિકાસ છે. સરકારે ઇસરોની ટેકનોલોજી અને પ્રોજેક્ટ્સ ખાનગી કંપનીઓને ટ્રાન્સફર કરવાની નીતિ બનાવ્યા બાદ, ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સ અને કોર્પોરેટ કંપનીઓ ઇસરોના કુશળ વૈજ્ઞાનિકોને પોતાની તરફ આકર્ષી રહી છે. આ ખાનગી કંપનીઓ અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોને સરકારી પગારના ધોરણો કરતા ઘણા વધારે પેકેજો, ઝડપી પ્રમોશન અને આધુનિક કાર્યકારી વાતાવરણ ઓફર કરે છે. પરિણામે, દેશના યુવા અને તેજસ્વી મગજો વધુ સારી તકોની શોધમાં ખાનગી ક્ષેત્ર તરફ વળી રહ્યા છે, જે ઇસરો જેવી સરકારી સંસ્થાઓ માટે એક પડકાર બની ગયું છે.

મિશન ગગનયાન પર શું અસર પડશે?
ગગનયાન મિશન ભારત માટે ગૌરવનો વિષય છે. તેમાં સામેલ દરેક પાસું અત્યંત સંવેદનશીલ છે. મિશનની સફળતા માટે અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોનો સતત અનુભવ અને માર્ગદર્શન અનિવાર્ય છે. જો મુખ્ય પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટરો કે સિમ્યુલેશન નિષ્ણાતો મિશનના નિર્ણાયક તબક્કે સંસ્થા છોડી દે, તો સમગ્ર મિશનની સમયરેખા ખોરવાઈ શકે છે. સરકારે આ ખતરાને સમયસર ઓળખી લીધો છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર નિયમો કડક કરવાથી આ સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. આ મિશનના કામકાજમાં આવતા અવરોધોને રોકવા માટે સરકાર અને ઇસરોએ વૈજ્ઞાનિકોના મનોબળને જાળવી રાખવાની જરૂર છે.

વહીવટી પ્રક્રિયા અને નોટિસ પીરિયડનો નિયમ
ઇસરોના વહીવટી માળખા મુજબ, કોઈપણ કર્મચારી જે નોકરી છોડવા માંગે છે તેણે ઓછામાં ઓછા 3 મહિના અગાઉ નોટિસ આપવી જરૂરી છે. જો કોઈ વહેલી વિદાય લેવા માંગતું હોય, તો તેણે તે સમયગાળાનો પગાર જમા કરાવવો પડે છે. આ કડક નિયમનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે વૈજ્ઞાનિક તેમના સંશોધન ડેટા અને મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રીતે તેમના સાથીદારોને સોંપી શકે. 14 જુલાઈના આદેશ પછી, આ પ્રક્રિયા હવે વધુ જટિલ અને કેન્દ્રીયકૃત બની ગઈ છે, જેથી કોઈ પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ અડધેથી અધૂરો ન રહી જાય.

ઇસરોના ભૂતકાળના અનુભવો અને બદલાતી સંસ્કૃતિ
ઇસરો માટે કર્મચારીઓનું સ્થળાંતર નવી બાબત નથી. 2012 થી 2024 ની વચ્ચે આશરે 700 કર્મચારીઓએ સંસ્થા છોડી દીધી હતી. જોકે, ભૂતકાળમાં ભરતીની પ્રક્રિયા અને નવી ટેકનોલોજીના કારણે આ નુકસાન ભરપાઈ થઈ જતું હતું. વિક્રમ સારાભાઈ અને સતીશ ધવન જેવા મહાનુભાવો દ્વારા સ્થાપિત ઇસરોની કાર્યસંસ્કૃતિમાં હવે પરિવર્તન આવી રહ્યું હોય તેવું જણાય છે. યુવાનોને નવીન વિચારસરણી માટેની જગ્યા, નિર્ણયોમાં વિલંબ અને નોકરશાહી જેવી સમસ્યાઓ હવે વધુ વકરી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોને લાગે છે કે તેમની મહેનતની યોગ્ય કદર થતી નથી, જે તેમને સંસ્થા છોડવા માટે મજબૂર કરે છે.

શું સરકારે વૈજ્ઞાનિકોની માંગ સાંભળવી જોઈએ?
કેન્દ્ર સરકારનો નવો આદેશ સમસ્યાનું લક્ષણ છે, પરંતુ તે મૂળ કારણનું નિરાકરણ નથી. જો ભારત 2040 સુધીમાં એક મુખ્ય અવકાશ રાષ્ટ્ર બનવા માંગતું હોય, તો ઇસરોએ ફરી એકવાર સપનાનું કેન્દ્ર બનવું પડશે. આ માટે વૈજ્ઞાનિકોના પગારમાં વધારો કરવો, તેમની ફરિયાદો સાંભળવી, કાર્યનું વાતાવરણ સુધારવું અને સંશોધન માટે વધુ ભંડોળ પૂરું પાડવું અત્યંત જરૂરી છે. જો વૈજ્ઞાનિકોને યોગ્ય તક અને પ્રોત્સાહન મળશે, તો તેઓ દેશ માટે ગર્વથી કામ કરવાનું પસંદ કરશે. પ્રતિબંધો ફક્ત વૈજ્ઞાનિકોને રોકી શકે છે, પરંતુ તે તેમની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરી શકતા નથી.

ભવિષ્ય માટેની વ્યૂહરચના
ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે ઇસરો અને ખાનગી કંપનીઓએ સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. ઇસરોએ મુખ્ય અને મૂળભૂત સંશોધનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, જ્યારે ખાનગી કંપનીઓ વ્યવસાયિક સ્તરે અવકાશ મિશનને આગળ વધારી શકે છે. ઇસરો એ એક એવું આકર્ષક સ્થળ બનવું જોઈએ જ્યાં લોકો તેમની પ્રતિભાનો સર્વોત્તમ ઉપયોગ કરી શકે. વૈજ્ઞાનિકોનું વિદાય થવું એ માત્ર આંકડાકીય નુકસાન નથી, પરંતુ તે વર્ષોની કુશળતા અને જ્ઞાનનું નુકસાન છે. ગગનયાન અને અન્ય રાષ્ટ્રીય મિશનની સફળતા માટે, સરકાર અને ઇસરોના નેતૃત્વએ યુવા વૈજ્ઞાનિકોના સપના અને પ્રેરણાને ફરીથી જીવંત કરવી પડશે. નિયમો કરતાં પ્રેરણા વધુ મહત્વની છે. જો ઇસરો આજે આ સમસ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, તો જ ભારત કાલે અવકાશમાં નવી ઊંચાઈઓ સર કરી શકશે.