શું આધુનિક ભારત ખોરાક પર ઓછો ખર્ચ કરે છે?

નવી દિલ્હી : 1947 થી ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં અને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs)માં ખોરાક પરના કુલ ઘરગથ્થુ ખર્ચનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે, એક સરકારી પેપરમાં બહાર આવ્યું છે.

આધુનિક ભારતમાં (આઝાદી પછી) પ્રથમ વખત એવું બન્યું છે કે ખોરાક પરનો સરેરાશ પરિવારનો ખર્ચ ઘરના એકંદર માસિક ખર્ચ કરતાં અડધા કરતાં ઓછો છે.

પ્રધાનમંત્રીને આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC) દ્વારા ‘ભારતના ખાદ્ય વપરાશ અને નીતિની અસરોમાં ફેરફારો’ શીર્ષકવાળા પેપર અનુસાર, ભારતની ખાદ્ય વપરાશની પેટર્નમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો થઈ રહ્યા છે અને તે પ્રગતિનું માર્કર છે.

ખાદ્ય પદાર્થોની અંદર, ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં અનાજ પરના ખર્ચનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે.

જો કે, ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં નીચેના 20% પરિવારો માટે આ ઘટાડો વધુ નોંધપાત્ર હતો. તમામ સંભાવનાઓમાં, આ સરકારની ખાદ્ય સુરક્ષા નીતિઓની અસરકારકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે દેશના તમામ રાજ્યોમાં મોટી સંખ્યામાં લાભાર્થીઓને મફત અનાજ પ્રદાન કરે છે, ખાસ કરીને નબળા નીચેના 20% પરિવારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને," તારણો દર્શાવે છે.

ઘરગથ્થુ ખર્ચમાં અનાજના હિસ્સામાં નોંધપાત્ર ઘટાડાથી પરિવારોને તેમના આહારમાં વિવિધતા લાવવાની મંજૂરી મળી છે, જેમાં દૂધ અને દૂધની બનાવટો, તાજા ફળો અને ઈંડા, માછલી અને માંસ પરના ખર્ચમાં વધારો થયો છે.

પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) જેવી યોજનાઓ, જે દેશભરમાં અંદાજે 800 મિલિયન પાત્ર લોકોને મફત અનાજ પૂરું પાડે છે, એવું લાગે છે કે વિસ્તરણકારી રાજકોષીય નીતિની ભૂમિકા ભજવી છે જ્યાં ઘરો અનાજમાંથી તેમના 'બચાવાયેલા ખર્ચ' ખર્ચી રહ્યા છે. વિવિધ ખાદ્ય પદાર્થો.

પેપરમાં જણાવાયું છે કે ઘરગથ્થુ ખર્ચની ખાદ્ય રચનામાં નોંધપાત્ર ફેરફારો કૃષિ નીતિ અને દેશની આરોગ્ય અને પોષણ નીતિઓ પર અસર કરે છે.

ભારતીયોની બદલાતી કન્ઝમ્પશન બાસ્કેટ ભવિષ્યમાં કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (CPI)ની ગણતરી પર પણ અસર કરશે.

"ઘરગથ્થુ માંગમાં પરિવર્તન અને પુરવઠાના પરિબળોમાં સુધારો થતાં, સરકારે વિવિધ ખાદ્ય ચીજો, મુખ્યત્વે ફળો, શાકભાજી અને પ્રાણી-સ્રોત ખોરાકના ઉત્પાદન અને સુલભતાને પ્રોત્સાહન આપતી કૃષિ નીતિઓને સમર્થન આપવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ," પેપર વાંચે છે.

કૃષિ નીતિઓને અનાજની બહાર અનુરૂપ બનાવવી પડશે, જેનો વપરાશ સમાજના તમામ સંપત્તિ વર્ગોમાં ઘટી રહ્યો છે.

"તે જ સમયે, લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (એમએસપી) જેવી સહાયક નીતિઓ, જે મોટા પ્રમાણમાં અનાજની પ્રાપ્તિને લક્ષ્યાંકિત કરે છે, તે ખેડૂતોના કલ્યાણ પર મર્યાદિત અસર કરશે," તે નોંધ્યું હતું.
EAC-PM પેપરમાં પીરસવામાં આવેલા અને પેકેજ્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પર ઘરગથ્થુ ખર્ચના હિસ્સામાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.

આ વધારો તમામ વર્ગોમાં સાર્વત્રિક હતો પરંતુ દેશના ટોચના 20% પરિવારો માટે વધુ સ્પષ્ટ છે અને શહેરી વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.

"જ્યારે ફૂડ પ્રોસેસિંગ એ વૃદ્ધિનું ક્ષેત્ર છે અને નોકરીઓનું નોંધપાત્ર સર્જક છે, ત્યારે પ્રોસેસ્ડ અને પેકેજ્ડ ફૂડનો આ વધતો વપરાશ આરોગ્યના પરિણામોને પણ અસર કરશે," પેપર ભારપૂર્વક જણાવે છે.

આ ખાદ્યપદાર્થોની પોષક સામગ્રીને નિયંત્રિત કરવા અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નીતિઓની જરૂર પડી શકે છે, તે ઉમેર્યું હતું.

-આઈએએનએસ