ભોજશાળા વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો વચગાળાનો રસ્તો!

Bhojshala Dispute: મધ્યપ્રદેશના ધારમાં આવેલા અત્યંત સંવેદનશીલ અને ચર્ચિત 'ભોજશાળા-કમલ મૌલા મસ્જિદ' સંકુલ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ વચગાળાનો આદેશ જારી કર્યો છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના ચુકાદાને પડકારતી મુસ્લિમ પક્ષની અરજીઓ પર સુનાવણી કરતા સર્વોચ્ચ અદાલતે આ કેસમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા તથા ધાર્મિક સંવાદિતા જાળવી રાખવા માટે મહત્વના નિર્દેશો આપ્યા છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમાલા બાગચી અને ન્યાયાધીશ મોહંતીની બનેલી બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ પૂરતું પરિસરની સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટની વચગાળાની વ્યવસ્થા
સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન એક મધ્યમ માર્ગ કાઢતા આદેશ આપ્યો છે કે, કેસનો અંતિમ નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી મુસ્લિમ પક્ષને દર શુક્રવારે બપોરે 1 થી 3 વાગ્યાની વચ્ચે નમાઝ અદા કરવા માટે ભોજશાળા સંકુલની બાજુમાં જ એક યોગ્ય અને અલગ ખુલ્લી જગ્યા પૂરી પાડવામાં આવે. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ એક કામચલાઉ વ્યવસ્થા છે, જેનો હેતુ માત્ર ધાર્મિક શાંતિ જાળવવાનો છે અને તે કેસના અંતિમ પરિણામ કે કોઈ પણ પક્ષના દાવાઓને અસર કરશે નહીં. સાથે જ, સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે તેઓ ભોજશાળા સંકુલના માળખામાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર કરશે નહીં.

હાઈકોર્ટના નિર્ણય અને મૂર્તિના મુદ્દે સવાલો
સુનાવણી દરમિયાન, બેન્ચે મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના 15 મે ના રોજ આવેલા ચુકાદાના કેટલાક પાસાઓ પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું. હાઈકોર્ટે તેના નિર્ણયમાં લંડન મ્યુઝિયમમાંથી દેવી સરસ્વતી (વાગદેવી) ની મૂર્તિ પરત લાવવા માટે જે આદેશ આપ્યો હતો, તેના પર ન્યાયાધીશ જોયમાલા બાગચીએ ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કટાક્ષભરી શૈલીમાં પૂછ્યું હતું કે, "શું એક બંધારણીય અદાલત આ પ્રકારનો આદેશ આપી શકે?" આ નિવેદન કાનૂની વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.

મુસ્લિમ પક્ષની દલીલો: 800 વર્ષનો વારસો
મુસ્લિમ અરજદારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વરિષ્ઠ વકીલ હુઝૈફા અહમદીએ દલીલ કરી હતી કે, 12મી સદીથી આ સ્થળે મસ્જિદ અસ્તિત્વમાં છે અને છેલ્લા 800 વર્ષથી અહીં અવિરત નમાજ પઢવામાં આવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, હાઈકોર્ટના નિર્ણય પછી પરિસરમાંથી મુસ્લિમ સમુદાયને સંપૂર્ણપણે બાકાત કરી દેવામાં આવ્યા છે, જે 1995 ના કરારનું પણ ઉલ્લંઘન છે. અન્ય વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવી અને મીનાક્ષી અરોરાએ પણ સમાન સૂર પુરાવતા જણાવ્યું હતું કે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરાને અચાનક બદલવી અયોગ્ય છે. તેમણે કહ્યું કે વસંત પંચમી પર પૂજા અને શુક્રવારે નમાજ એ ધાર્મિક સંવાદિતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું, જે જળવાઈ રહેવું જોઈએ.

સરકારનો પક્ષ: વહીવટી મુશ્કેલીઓ અને શાંતિ
મધ્યપ્રદેશ અને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ વચગાળાની વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું, "હાઇકોર્ટના નિર્ણયને હવે 2 મહિના થઈ ગયા છે, અને વહીવટીતંત્રે તે મુજબ તમામ વ્યવસ્થાઓ કરી લીધી છે. હાલમાં પરિસરમાં શાંતિ છે, અને જો હવે તમે જૂની સ્થિતિ પાછી લાવવાની માંગ કરો છો, તો તે મોટી વહીવટી અને કાયદાકીય સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે." તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું કે હાઈકોર્ટના આદેશ પછી પરિસ્થિતિમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે.

કેસની સંવેદનશીલતા અને ન્યાયિક અભિગમ
સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન તમામ પક્ષકારોને અત્યંત સંયમ રાખવાની સલાહ આપી હતી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે કહ્યું, "આ ખૂબ જ સંવેદનશીલ મામલો છે. અદાલતમાં કહેવાયેલી કોઈપણ વાત બહાર ખોટી રીતે રજૂ થઈ શકે છે અથવા અર્થઘટન થઈ શકે છે, જેનાથી સમાજમાં તણાવ વધી શકે છે." અદાલતે અગાઉના કિસ્સાઓ યાદ અપાવતા કહ્યું હતું કે હંમેશા એવો પ્રયાસ રહ્યો છે કે કોઈ પણ આદેશથી સમાજમાં ખોટો સંદેશ ન જાય. કોર્ટે એમ પણ ઉમેર્યું કે આ મામલાનો ઝડપથી અને સૌહાર્દપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા માટે અદાલત પ્રયત્નશીલ છે.

શું છે વિવાદ?
ધાર જિલ્લામાં આવેલી ભોજશાળા અંગે લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે ૧૫ મે ના રોજ પોતાના ચુકાદામાં ભોજશાળા-કમલ મૌલા મસ્જિદ સંકુલને દેવી સરસ્વતીનું મંદિર ગણાવ્યું હતું. હાઈકોર્ટે ASI ના દાયકાઓ જૂના તે આદેશને પણ રદ કર્યો હતો જેમાં મુસ્લિમ સમુદાયને શુક્રવારે નમાઝ પઢવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ નિર્ણયના પગલે મુસ્લિમ પક્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. મુસ્લિમ પક્ષનું કહેવું છે કે તેમને કોઈ પણ પ્રકારની તક આપ્યા વિના એકાએક વર્ષો જૂની સિસ્ટમ બંધ કરી દેવામાં આવી છે.

હવે પછીના પગલાં
સુપ્રીમ કોર્ટે હવે તમામ પક્ષકારોને નોટિસ જારી કરી છે અને કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર તેમજ ASI પાસે આ અંગે વિગતવાર જવાબો માંગ્યા છે. આગામી સુનાવણી જુલાઈ મહિનાના ત્રીજા અઠવાડિયામાં નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે આ મામલો યોગ્ય બેન્ચ સમક્ષ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવશે જેથી ટૂંક સમયમાં તેનું નિરાકરણ લાવી શકાય. હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના નિર્ણય પર સ્ટે લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો છે, પરંતુ નમાજ માટે અલગ જગ્યાની વ્યવસ્થા કરીને એક સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. ધારના રહેવાસીઓ અને સમગ્ર દેશની નજર હવે સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણી પર છે, કારણ કે આ કેસના અંતિમ પરિણામથી માત્ર એક સ્થળની માલિકી જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સમરસતાની દિશા પણ નક્કી થશે. ASI ને પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે કે તે ઈમારતની વર્તમાન સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર ન કરે, જે આ કેસના પુરાતત્વીય મહત્વને જોતા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.