અરવલ્લી: સુપ્રીમ કોર્ટમાં ફરી સમીક્ષા માટે અરજી

અરવલ્લી પર્વતમાળાના સંરક્ષણને લઈને વિવાદ ફરી એકવાર સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે. પર્યાવરણ કાર્યકર્તા અને વકીલ હિતેન્દ્ર ગાંધીએ ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંત અને રાષ્ટ્રપતિને પત્ર લખીને 20 નવેમ્બર, 2025ના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશમાં અપનાવાયેલા '100 મીટર ટેસ્ટ' નિયમની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી છે. આ પત્રમાં તેમણે ચેતવણી આપી છે કે આ નિયમથી અરવલ્લીના મોટા ભાગને કાનૂની સુરક્ષા વિના છોડી દેવાનું જોખમ છે, જે પર્યાવરણીય તંત્રને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

વિવાદનું મૂળ: 100 મીટર નિયમ અને અરવલ્લીની વ્યાખ્યા

સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં કેન્દ્ર સરકારની પર્યાવરણ મંત્રાલયની ભલામણને માન્યતા આપીને અરવલ્લીની વ્યાખ્યા નક્કી કરી છે. તે મુજબ, અરવલ્લી ટેકરીઓ તે છે જે સ્થાનિક ભૂમિસ્તરથી 100 મીટર અથવા તેથી વધુ ઊંચી હોય, અને પર્વતમાળા એ બે અથવા વધુ ટેકરીઓનો સમૂહ છે જે એકબીજાથી 500 મીટરની અંદર હોય. આ વ્યાખ્યા દિલ્હી, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાતના 39 જિલ્લાઓમાં લાગુ પડે છે.

પર્યાવરણવાદીઓના મતે, આ નિયમથી અરવલ્લીના 90% વિસ્તારને સુરક્ષા વિના છોડી દેવામાં આવી શકે છે, કારણ કે ઘણી નાની ટેકરીઓ અને પાણી રિચાર્જ વિસ્તારો 100 મીટરની મર્યાદા પૂરી કરતા નથી પરંતુ તે પર્યાવરણીય રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. હિતેન્દ્ર ગાંધીએ પત્રમાં જણાવ્યું છે કે આ નિયમથી ખાણકામ અને બાંધકામ જેવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે, જે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં વાયુ પ્રદૂષણ, જળસ્તરમાં ઘટાડો અને જૈવવિવિધતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

બંધારણીય દલીલો અને અપીલ

ગાંધીએ પત્રમાં ભારતીય બંધારણની કલમ 21 (સ્વસ્થ પર્યાવરણનો અધિકાર), કલમ 48A (રાજ્યની પર્યાવરણ સુરક્ષાની ફરજ) અને કલમ 51A(g) (નાગરિકોની પર્યાવરણ સુરક્ષાની જવાબદારી)નો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી છે કે આ નિયમ બંધારણીય સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે વૈજ્ઞાનિક અને કાર્યાત્મક આધાર પર અરવલ્લીની વ્યાખ્યા નક્કી કરવાની માંગ કરી છે, જેથી નાની ટેકરીઓ અને જળસ્તર રિચાર્જ વિસ્તારોનું પણ રક્ષણ થાય.

સરકારનો જવાબ અને સ્પષ્ટતા

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે આ વિવાદ પર સ્પષ્ટતા કરી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને ખોટી રીતે અર્થઘટન કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે 100 મીટર નિયમ ટોચથી નહીં, પરંતુ પાયાથી લાગુ પડે છે અને અરવલ્લીના 90% વિસ્તારને સુરક્ષા મળે છે. ખાણકામ પર કડક પ્રતિબંધ છે અને ગંભીર જરૂરિયાત વિના નવા લીઝ આપવામાં આવશે નહીં. અરવલ્લીમાં 20 વન્યજીવ અભયારણ્ય અને 4 વાઘ રિઝર્વ છે, જે તેના પર્યાવરણીય મહત્વને દર્શાવે છે. સરકારે 'ગ્રીન અરવલ્લી' કાર્યક્રમ હેઠળ સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

વધુ વિકાસ અને અસરો

ભારતીય વન સર્વેક્ષણે ચેતવણી આપી છે કે અરવલ્લીમાં 10,000 ટેકરીઓ પર ખાણકામથી વિનાશ થઈ રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ખાણકામ માટે તકનીકી સમિતિની રચના કરી છે, પરંતુ પર્યાવરણવાદીઓના મતે આ નિયમથી NCR વિસ્તારમાં વાયુ પ્રદૂષણ અને જળસંકટ વધી શકે છે. હાલમાં સુનાવણીની તારીખ નક્કી થઈ નથી, પરંતુ આ પત્રથી મામલો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. વધુ વિગતોની પ્રતીક્ષા છે.