ડાયાબિટીસને 'શુગર' નામ કેમ મળ્યું? ઇન્સ્યુલિનની શોધનો ઇતિહાસ છે રસપ્રદ!

History of Diabetes:આજે ડાયાબિટીસ દુનિયાની સૌથી ઝડપથી વધી રહેલી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓમાંની એક છે. ભારતમાં પણ ડાયાબિટીસ અને પ્રી-ડાયાબિટીસના વધતા કેસો ચિંતાનો વિષય બન્યા છે. સામાન્ય રીતે લોકો ડાયાબિટીસને 'શુગર' તરીકે ઓળખે છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ રોગને શુગર નામ કેમ મળ્યું? પ્રાચીન સમયમાં પેશાબ પર કીડીઓ એકઠી થતી જોઈને ડાયાબિટીસની ઓળખ કરવામાં આવતી હતી. એટલું જ નહીં, આજે લાખો લોકોના જીવનનો આધાર બનેલી ઇન્સ્યુલિનની શોધ પાછળ પણ કૂતરાઓ પર કરવામાં આવેલા પ્રયોગોની રસપ્રદ કહાની છે. ડાયાબિટીસના નામકરણથી લઈને ઇન્સ્યુલિનની શોધ અને માનવ ઇન્સ્યુલિનના વિકાસ સુધીનો આ ઇતિહાસ જાણવો ખરેખર રસપ્રદ છે.

ડાયાબિટીસને 'શુગર' કેમ કહેવામાં આવે છે?

ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. પ્રાચીન ઇજિપ્તના આશરે ઈસવીસન પૂર્વે 1500ના ઇબર્સ પેપાયરસમાં વારંવાર તરસ લાગવી અને વધુ પ્રમાણમાં પેશાબ થવો જેવા લક્ષણોનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ લક્ષણો આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનમાં ડાયાબિટીસ સાથે જોડાયેલા છે. 'ડાયાબિટીસ' શબ્દ ગ્રીક ભાષાના 'Diabetes' શબ્દ પરથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ 'સાયફન' એટલે કે પ્રવાહી પસાર થવાની નળી થાય છે. આ નામ વારંવાર અને વધુ પ્રમાણમાં પેશાબ થવાની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને આપવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ, વર્ષ 1675માં બ્રિટિશ ચિકિત્સક થોમસ વિલિસે આ નામ સાથે 'Mellitus' શબ્દ ઉમેર્યો. લેટિન ભાષામાં Mellitusનો અર્થ મધ જેવું મીઠું થાય છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓના પેશાબમાં ખાંડની હાજરી જોવા મળતી હોવાથી આ નામ પ્રચલિત બન્યું. આ જ કારણ છે કે આજે પણ સામાન્ય ભાષામાં ડાયાબિટીસને 'શુગર' કહેવામાં આવે છે.

પેશાબ પર કીડીઓ એકઠી થતી અને મળી ડાયાબિટીસની ઓળખ

ડાયાબિટીસના ઇતિહાસમાં ભારતનું પણ વિશેષ સ્થાન છે. આશરે 5મી સદીમાં પ્રાચીન ભારતીય ચિકિત્સકો પેશાબના અવલોકન દ્વારા આ રોગની ઓળખ કરતા હતા. કહેવાય છે કે ડાયાબિટીસથી પીડિત વ્યક્તિના પેશાબમાં મીઠાશ હોવાને કારણે તેની આસપાસ કીડીઓ અને અન્ય જીવજંતુઓ એકઠાં થતાં હતાં. આ અવલોકનના આધારે આ સ્થિતિને 'મધુમેહ' નામ આપવામાં આવ્યું. 'મધુમેહ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ મધ જેવો પેશાબ થાય છે. પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં પણ મધુમેહનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તે સમયના ચિકિત્સકો પાસે આજના આધુનિક બ્લડ સુગર ટેસ્ટ ઉપલબ્ધ નહોતા, પરંતુ કુદરતી અવલોકનો દ્વારા રોગને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હતો.

ઇન્સ્યુલિનની શોધ પહેલાં ડાયાબિટીસ જીવલેણ રોગ હતો

આજે ડાયાબિટીસને દવાઓ, યોગ્ય આહાર, કસરત અને ઇન્સ્યુલિનની મદદથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. પરંતુ ઇન્સ્યુલિનની શોધ પહેલાં આ રોગનું સંચાલન કરવું અત્યંત મુશ્કેલ હતું. તે સમયે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ખાસ ડાયટ પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવતા હતા. કેટલાક તબીબો દર્દીઓને કાર્બોહાઇડ્રેટ અને કેલરીનું પ્રમાણ ઘટાડવાની સલાહ આપતા હતા. ગંભીર પરિસ્થિતિમાં દર્દીઓને ખૂબ જ મર્યાદિત આહાર આપવામાં આવતો હતો. ડાયાબિટીસની સારવાર શોધવા માટે વૈજ્ઞાનિકો સતત પ્રયોગો કરી રહ્યા હતા. જોકે, રોગનું મૂળ કારણ અને લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવાની રીત શોધવી સૌથી મોટો પડકાર હતો.

કૂતરાઓ પરના પ્રયોગોથી થઈ ઇન્સ્યુલિનની શોધ

ડાયાબિટીસની સારવારના ઇતિહાસમાં વર્ષ 1921 એક ઐતિહાસિક વર્ષ સાબિત થયું. કેનેડાના ટોરોન્ટોમાં વૈજ્ઞાનિક ફ્રેડરિક બેન્ટિંગ અને ચાર્લ્સ બેસ્ટે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) પર સંશોધન શરૂ કર્યું. કૂતરાઓ પર કરવામાં આવેલા પ્રયોગો દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ શોધ્યું કે સ્વાદુપિંડમાંથી મળતું એક વિશિષ્ટ હોર્મોન લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ હોર્મોનને ઇન્સ્યુલિન તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિક જ્હોન મેક્લિયોડ અને બાયોકેમિસ્ટ જેમ્સ કોલિપે પણ ઇન્સ્યુલિનના શુદ્ધીકરણ અને તેના ઉપયોગને શક્ય બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. વર્ષ 1922માં પ્રથમ વખત ડાયાબિટીસના દર્દી પર ઇન્સ્યુલિનની સારવારનો સફળ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. આ શોધે ડાયાબિટીસની સારવારમાં ક્રાંતિ લાવી અને લાખો લોકો માટે જીવન જીવવાની નવી આશા ઊભી કરી.

પ્રાણીઓમાંથી મળતા ઇન્સ્યુલિનથી માનવ ઇન્સ્યુલિન સુધીની સફર

શરૂઆતના સમયમાં ઇન્સ્યુલિન ગાય અને ડુક્કર જેવા પ્રાણીઓના સ્વાદુપિંડમાંથી મેળવવામાં આવતું હતું. જોકે, આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ હતી અને મોટા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન કરવું મુશ્કેલ હતું. આ સમસ્યાનો ઉકેલ બાયોટેકનોલોજીએ આપ્યો. વર્ષ 1978માં અમેરિકન બાયોટેક કંપની જેનેન્ટેક (Genentech) એ રિકોમ્બિનન્ટ DNA ટેક્નોલોજીની મદદથી માનવ ઇન્સ્યુલિન તૈયાર કરવામાં સફળતા મેળવી. આ પ્રક્રિયામાં E. coli બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ કરીને માનવ ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનનો માર્ગ ખૂલ્યો. વર્ષ 1982માં રિકોમ્બિનન્ટ DNA ટેક્નોલોજીથી બનેલા માનવ ઇન્સ્યુલિનને તબીબી ઉપયોગ માટે મંજૂરી મળી. આ ટેક્નોલોજીથી મોટા પ્રમાણમાં માનવ ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન શક્ય બન્યું અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સારવાર વધુ સુલભ બની.

આજે પણ ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ માટે ઇન્સ્યુલિન મહત્વપૂર્ણ

ઇન્સ્યુલિનની શોધને આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનની સૌથી મોટી સિદ્ધિઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. ઇન્સ્યુલિન શરીરમાં લોહીની શર્કરા એટલે કે બ્લડ ગ્લુકોઝને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. ખાસ કરીને ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ઇન્સ્યુલિન જીવનરક્ષક સારવાર છે. ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસમાં પણ કેટલાક દર્દીઓને તબીબી સલાહ મુજબ ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડી શકે છે. જોકે, ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત રાખવા માટે સમયસર બ્લડ સુગર ટેસ્ટ, નિયમિત આરોગ્ય તપાસ, સંતુલિત આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને ડોક્ટરની સલાહનું પાલન કરવું જરૂરી છે. જે રોગની ઓળખ એક સમયે પેશાબ પર એકઠી થતી કીડીઓના આધારે કરવામાં આવતી હતી, તેની સારવાર આજે આધુનિક બાયોટેકનોલોજી અને ઇન્સ્યુલિન દ્વારા શક્ય બની છે. ડાયાબિટીસના ઇતિહાસની આ સફર તબીબી વિજ્ઞાનની પ્રગતિનું એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.