સરસંઘચાલકનું એક ભારતનું સ્વપ્ન જાતીવાદના કોઠાને ભેદી શકશે?

એક મંદિર, એક કૂવો, એક સ્મશાન: મોહન ભાગવતનું સ્વપ્ન અને કઠોર વાસ્તવિકતાઓ

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ)ના વડા મોહન ભાગવતે તાજેતરમાં "એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન" બધા હિંદુઓ માટે હોવાની ભાવસભર કલ્પના રજૂ કરી, ત્યારે તે અંતરાત્માનો અવાજ બની રહ્યો. આ એક એવું સ્વપ્ન છે, જે સાચવવા જેવું છે - જાતિવિહીન હિંદુસમાજની દૃષ્ટિ, સહિયારા સ્થળો, સહિયારા રિવાજો અને સહિયારી માનવતાથી બંધાયેલી. જોકે, આ લક્ષ્ય જેટલું ઉમદા હોય, શબ્દો અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનું અંતર હજુ પણ પડકારજનક રહે છે.

આ વાક્યરચના નવી નથી. તેનો આત્મા સદીઓથી સુધારકો, સંતો અને ક્રાંતિકારીઓના સંઘર્ષમાં છુપાયેલો છે જેમણે જાતિની કઠોરતાથી મુક્તભારતની કલ્પના કરવાની હિંમત કરી હતી. ભક્તિ આંદોલનથી લઈને મહાત્મા ગાંધીના હરિજન સેવક સંઘ સુધી, ઘણાએ આ દીવાલોને તોડવામાટે પ્રયત્ન કર્યા છે. જોકે, આઝાદીનાં 80 વર્ષ પછી પણ, જાતિવાદ ની  અદૃશ્ય રેખા ત્યાંની ત્યાં જ છે, જે આપણા કૂવાઓ, મંદિરો, ઘરો અને જીવનને નિયંત્રિત કરે છે.

ભાગવતની લાગણી, પ્રશંસનીય હોવા છતાં, માત્ર ભાષણ કરવા કરતાં વધુ જરૂર છે દાખલાની, જો આરએસએસ ખરેખર એક સંધ હિંદુ સમાજની ભાવના સ્થાપિત કરવા માંગે છે, તો તેણે ઘરથી શરૂઆત કરવી જોઈએ. આગામી સરસંઘચાલક તરીકે દલિત સ્વયંસેવક અથવા પ્રચારકની નિમણૂક, એક ક્રાંતિકારી પગલું હશે - પ્રતીકાત્મક છતાં નોંધપાત્ર. તે હજારો ભાષણો કરતાં હિંદુ એકતા માટે વધુ કારગત નિવડશે.

વિરોધાભાસોનો વારસો

આ દૃષ્ટિ, વિરોધાભાસી છે, શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીના શબ્દોથી વિપરીત છે, જેઓ ભારતીય જનસંઘના સ્થાપક હતા, જેમણે બંધારણ સભાની ચર્ચાઓ દરમિયાન એક સમાન ઓળખના થોપણનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. તેમણે જોરથી કહ્યું કે "વિવિધતામાં એકતા એ ભારતનો મુખ્ય સિદ્ધાંતછે" - એક નિવેદન જે ભાષાકીય ચર્ચાઓથી ઘણું આગળ નીકળી જાય છે. તે ભારતીય સભ્યતાના સારને પકડે છે - જ્યાં દબાણ નહીં પણ સર્વસંમતિ એકતાને આકાર આપે છે.

જોકે, ભાગવતનું આહ્વાન આપણને યાદ અપાવે છે કે આ પાયાના આદર્શ છતાં, જમીની વાસ્તવિકતા વિભાજિત છે. અને ઇતિહાસ વિરોધાભાસથી ખાલી નથી. 19મી સદીના અંતમાં, બાળ ગંગાધર તિલકે જાતિના વિભાજનોને દૂર કરવા અને રાષ્ટ્રવાદને પ્રેરણા આપવા માટે ગણેશ ચતુર્થી ઉજવણીનો એક એકીકૃત મંચ તરીકે ઉપયોગ કર્યો. તેમની દૃષ્ટિ સમાવેશક હતી. પરંતુ વર્તમાનકાળ એટેલ 2025ની વાત કરીએ તો, ગણેશસ્થાપનાઓ વિવાદાસ્પદ સ્થળો બની ગયા છે - એક કોલોની, એક ગલી, અનેક મંડપો. એકતા લાવવાને બદલે, આ ધાર્મિક સભાઓ અવારનવાર આધ્યાત્મિક એકતા નહીં પણ સ્થાનિક શક્તિ પ્રદર્શનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

"એક મંદિર"નું સ્વપ્ન ચોક્કસપણે એ જ રહે છે - એક સ્વપ્ન. ભારતભરના અસંખ્ય ગામોમાં, દલિતોને હજુ પણ મંદિરમાં પ્રવેશથી વંચિત રખાયછે. બોરવેલ અને પાઇપલાઇનના યુગમાં કૂવાઓ ઓછા પ્રસ્તુત હોઈ શકે છે, પરંતુ સહિયારા સ્રોતોનો વિચાર હજુ પણ એક દુ:ખદ મુદ્દો છે. સવર્ણો અને દલિતો માટે અલગ સ્મશાન ભૂમિઓ, ખાસ કરીને ગ્રામીણ ભારતમાં, હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. જો મૃત્યુ અંતિમ સમાનતા છે, તોશા માટે આપણી રાખ પણ અલગ પવિત્રતાની માંગ કરે છે?

ધાર્મિક વધારાની વિડંબના

આરએસએસ અને તેના સહયોગીઓ નિયમિતપણે નવા મંદિરોના નિર્માણની ઉજવણી કરે છે. તેઓ સક્રિયપણે ભૂમિ પૂજન, પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા અને ધાર્મિક યાત્રાઓમાં ભાગ લે છે. પરંતુ એક એવા સમાજમાં જ્યાં જાતિ હજુ પણ વિભાજિત કરે છે, શું પ્રાથમિકતા વધુ મંદિરો બનાવવાની હોવીજોઈએ કે પછી દરેક હિંદુને પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોય તેવા મંદિરોમાં સ્વાગત અનુભવાય તેની ખાતરી કરવાની?

રાજકીય તર્ક સ્પષ્ટ છે - એકતાના બળ તરીકે ધર્મ ચૂંટણી શક્તિને મજબૂત કરી શકે છે. પરંતુ સામાજિક વિભાજનના ભોગે સાંસ્કૃતિકએકીકરણ એ એક વિરોધાભાસ છે જેનો સંઘે સામનો કરવો જોઈએ. કોઈ કેવી રીતે એકતાનો ઉપદેશ આપે છે જ્યારે સંપ્રદાયો, સંતો અનેસાધુઓના પ્રસારને પ્રોત્સાહન આપતું હોય જેઓ ઘણીવાર ઓળખ અને બહિષ્કાર પર આધારિત હોય છે?

જો આરએસએસ ખરેખર "એક મંદિર, એક કૂવો, એક સ્મશાન"ની હિમાયત કરવા માંગે છે, તો તેણે દાખલો બેસાડીને આગેવાની કરવીજોઈએ. નવા મંદિરોની આસપાસના તમાશાને બંધ કરો જ્યાં સુધી હાલના મંદિરોમાં પ્રવેશ ખરેખર સાર્વત્રિક ન બને. કોઈપણ સ્વયંસેવક અથવાસહયોગીને એવા સમારંભોમાં ભાગ લેવા પર પ્રતિબંધ મૂકો જે સ્પષ્ટપણે દલિતો અને પછાત વર્ગોનું સ્વાગત ન કરતા હોય.

માનસિકતાથી શરૂ થતી લડાઈ

જાતિ શ્રેણીક્રમ હવે માત્ર ગ્રામીણ રોગ નથી. તે શહેરી જીવનમાં સૂક્ષ્મ પરંતુ ઓછા દુષ્ટ સ્વરૂપોમાં પ્રવેશ્યું છે. દલિતોને અમુક શહેરી વિસ્તારોમાંરહેઠાણ નકારવામાં આવે છે; સવર્ણો સહ-રહેઠાણનો વિરોધ કરે છે; સામાજિક ક્લબો અને ખાનગી મંદિરો તેમના પોતાના અલિખિત નિયમોલાગુ કરે છે. શારીરિક અલગતા ઓછી દૃશ્યમાન હોઈ શકે છે, પરંતુ સામાજિક દીવાલો એટલી જ ઊંચી છે.

એક રાષ્ટ્ર તરીકે, આપણા સંસ્કાર (મૂલ્યો) ઘણીવાર આપણી બાંયો પર પહેરેલા હોય છે - ઉચ્ચ ઉપદેશોમાં બોલાય છે અને શાળાનાપાઠ્યપુસ્તકોમાં જાહેરાત કરાય છે. પરંતુ સાચા સંસ્કાર આપણા મનમાં નહીં, પણ આપણા હૃદય અને ક્રિયાઓમાં રહેલા છે. જ્યાં સુધીસામાન્ય હિંદુ વિચાર, વર્તન અને સામાજિક આંતરક્રિયામાં જાતિઓ વચ્ચે કોઈ તફાવત જોવાનું શરૂ નહીં કરે, ત્યાં સુધી ભાગવતની દૃષ્ટિ અધૂરીરહેશે.

વાતોને કાર્યમાં ફેરવવી

આરએસએસ પાસે વ્યાપક નેટવર્ક છે, કદાચ ભારતમાં સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંગઠનો વચ્ચે સૌથી વ્યાપક ગ્રાસરૂટ હાજરી છે. જો તે રામ મંદિરઆંદોલન માટે બતાવેલા જોશ સાથે અસ્પૃશ્યતા નાબૂદીના અભિયાન માટે પ્રતિબદ્ધ થાય, તો ભારત વાસ્તવિક પરિવર્તન જોઈ શકે છે.

પરંતુ પરિવર્તનને પ્રતીકો અને સારતત્વની જરૂર છે. તેને પ્રથમ દલિત સરસંઘચાલકની જરૂર છે. તેને સામાન્ય રસોડાઓમાં સહિયારા ભોજનનીજરૂર છે. તેને સહિયારા મંદિરોમાં સંયુક્ત પ્રાર્થનાઓની જરૂર છે. તેને એવા નેતાઓની જરૂર છે જેઓ નવા મંદિરના ઉદ્ઘાટનમાં હાજરી આપવાનોઇનકાર કરે જ્યાં સુધી હાલના મંદિરો બધી જાતિઓને પ્રવેશ ન આપે.

ભાગવતનું સ્વપ્ન ઉમદા છે, પરંતુ કહેવત છે - માત્ર ઉમદા ઇરાદાઓ વિશ્વને બદલતા નથી; સાહસિક કાર્યો કરે છે. અને જેઓ હિંદુ સમાજનીઆગેવાની કરવાનો દાવો કરે છે તેમણે નૈતિક સાહસ સાથે આગેવાની કરવાનું શરૂ કરવું જોઈએ.

ત્યાં સુધી, મંદિરને સોનેરી ગુંબજ હોઈ શકે છે, કૂવો ઊંડો અને સ્વચ્છ હોઈ શકે છે, અને સ્મશાન પાસે આરસપહાણની તકતી હોઈ શકે છે - પરંતુ તેઓ હજુ પણ માત્ર કેટલાક હિંદુઓની માલિકીના રહેશે, બધાની નહીં.