Controversy over ISKCON-Ratha Yatra in Odisha: ઓડિશામાં ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રાને લઈને નવો વિવાદ થયો છે. કલિંગ સેના નામના પ્રાદેશિક સંગઠને ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર કૃષ્ણ કોન્શિયસનેસ (ઇસ્કોન) પર પરંપરાગત ધાર્મિક નિયમોથી વિપરીત રીતે રથયાત્રા યોજવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. સંગઠને ઇસ્કોનને ઓડિશામાં રથયાત્રા દરમિયાન ભાગ ન લેવા તેમજ રાજ્યમાં પોતાની પ્રવૃત્તિઓ અંગે ચેતવણી આપી છે.

ઇસ્કોન મંદિર સામે વિરોધ પ્રદર્શન
કલિંગ સેનાના કાર્યકરોએ ભુવનેશ્વર સ્થિત ઇસ્કોન મંદિર બહાર વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. સંગઠનનો આક્ષેપ છે કે, ઇસ્કોન દ્વારા પરંપરાગત સમય પહેલા વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા યોજવામાં આવે છે. જે શાસ્ત્રીય પરંપરાઓનું પાલન કરતી નથી. સંગઠને ગજપતિ મહારાજા દિવ્યસિંહ દેબના માન-સન્માન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

શું છે કલિંગ સેના?
કલિંગ સેના ઓડિશામાં કાર્યરત પ્રાદેશિક સામાજિક અને રાજકીય સંગઠન છે. સંસ્થા પોતાને ઓડિયા ભાષા, સંસ્કૃતિ, ભગવાન જગન્નાથની પરંપરા અને રાજ્યના સાંસ્કૃતિક હિતોના રક્ષણ માટે કાર્યરત હોવાનું જણાવે છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યના કુદરતી સંસાધનો અને સ્થાનિક હકોના મુદ્દાઓ પર પણ તે સમયાંતરે પોતાનો અવાજ ઉઠાવતી રહી છે.

સંસ્થાની સ્થાપના અને નેતૃત્વ
સંસ્થાની સત્તાવાર માહિતી મુજબ, 7 નવેમ્બર 2001ના રોજ હેમંત રથે કલિંગ સેનાની સ્થાપના કરી હતી. તેનું મુખ્ય મથક ભુવનેશ્વરમાં છે. સંગઠનનો હેતુ ઓડિશાના ઐતિહાસિક વારસા, યોદ્ધા પરંપરા, કલા અને સંસ્કૃતિ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવાનો જણાવવામાં આવે છે. હાલ હેમંત રથ સંગઠનના પ્રમુખ તરીકે કામગીરી સંભાળી રહ્યા છે. ઓડિશા વિધાનસભાના હૂ ઈઝ હૂના રેકોર્ડ મુજબ, એકમરા મતવિસ્તારના ભાજપના ધારાસભ્ય બાબુસિંહે 1993 અને 1997 દરમિયાન સમાન નામ ધરાવતી સંસ્થાના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. આનાથી પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે શું આ સંગઠન 1990 ની આસપાસ અસ્તિત્વમાં હતું કે 2001 માં રાજકીય રીતે રચાયું હતું.

ચૂંટણીઓમાં પણ અજમાવી ચૂક્યું છે નસીબ
કલિંગ સેનાએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની વિવિધ ચૂંટણીઓમાં ઉમેદવારો ઉભા રાખ્યા હતા. વર્ષ 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભુવનેશ્વર બેઠક પરથી ઉમેદવાર ઉતાર્યો હતો. ઉપરાંત રાજ્યની વિધાનસભાની અનેક બેઠકો પર પણ ચૂંટણી લડી હતી. જો કે અત્યાર સુધી એકપણ ચૂંટણીમાં કલિંગ સેનાના ઉમેદવારની જીત થઈ નથી.

રથયાત્રા મુદ્દે ઇસ્કોન સામે વાંધો શું છે?
વિવાદનું મુખ્ય કારણ રથયાત્રાની તારીખ છે. પરંપરાગત માન્યતા મુજબ ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા અષાઢ સુદ બીજના દિવસે જ યોજાય છે. મંદિર વ્યવસ્થાપન સાથે સંકળાયેલા પક્ષોનો દાવો છે કે, ઇસ્કોન વિદેશમાં સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અને અનુકૂળતા મુજબ અલગ-અલગ તારીખે રથયાત્રા યોજે છે. જે શાસ્ત્રીય પરંપરાથી વિપરીત છે. ISKCONએ 21 જૂને લંડન, 14 જૂને ન્યૂયોર્ક સિટી અને 5 જુલાઈએ સિડનીમાં રથયાત્રા કાઢી હતી. પરંતુ આ વર્ષે સ્નાન પૂર્ણિમા 29 જૂને હતી અને પુરીમાં મુખ્ય રથયાત્રા 16 જુલાઈએ થશે.

કલિંગ સેનાની ચેતવણી
કલિંગ સેનાના પ્રમુખ હેમંત રથે જાહેર નિવેદનમાં કહ્યું છે કે, જો ઇસ્કોન પરંપરાગત સમયપત્રકનું પાલન નહીં કરે તો પુરી અને ભુવનેશ્વરમાં તેમની પ્રવૃત્તિઓનો વિરોધ કરવામાં આવશે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે રથયાત્રા દરમિયાન ઇસ્કોનના સભ્યોને ભાગ લેવા દેવામાં નહીં આવે. આ નિવેદન બાદ સમગ્ર મામલો વધુ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

હેમંત રથે કહ્યું કે, "જો ઇસ્કોનના સભ્યો આપણી જગન્નાથ સંસ્કૃતિનો આદર નથી કરતાં તો આપણે પુરીમાં તેમનો આદર કેમ કરવો જોઈએ? પુરીમાં તેમનું કોઈ સ્થાન નથી. અમારા કાર્યકરો ઓડિશામાં ઇસ્કોનની પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરશે. અપીલ છતાં, ઇસ્કોન ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રાના સમયપત્રકનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ ગયું છે. જો સોસાયટી વિશ્વભરમાં અયોગ્ય સમયે રથયાત્રાનું આયોજન કરવાનું બંધ નહીં કરે તો બધા ઇસ્કોન મંદિરોને નિશાન બનાવવામાં આવશે અને તાળા મારી દેવામાં આવશે."

જગન્નાથપુરીના રાજાનો રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાનને પત્ર
ઓડિશાના પુરીના ગજપતિ મહારાજ દિવ્યસિંહ દેવે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ અને વડાપ્રધાન મોદીને પત્ર લખી જગન્નાથ મંદિરની પ્રાચીન પરંપરાના રક્ષણની માગ કરી છે. ગજપતિએ ISKCON દ્વારા અલગ સમયે રથયાત્રા અને સ્નાન યાત્રાનું આયોજન કરવાની ટીકા કરી છે. ગજપતિ મહારાજ દિવ્યસિંહ દેબ શ્રી જગન્નાથ મંદિર પ્રબંધન સમિતિ (SJTMC)ના અધ્યક્ષ પણ છે. તેમનું કહેવું છે કે ISKCON રથયાત્રાનું આયોજન શાસ્ત્રો અનુસાર નથી. તેનાથી ભક્તોની ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચી રહી છે.

મધ્યપ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત રથયાત્રાઓ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો
ગજપતિ મહારાજે ઉજ્જૈન સ્થિત ઇસ્કોન મંદિર તરફથી 16 થી 25 જુલાઈ વચ્ચે મધ્યપ્રદેશના 66 સ્થળોએ રથયાત્રાના આયોજન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ધાર્મિક ગ્રંથો અનુસાર રથયાત્રા ફક્ત અષાઢ સુદ બીજથી શરૂ થતો 9 દિવસીય ઉત્સવ છે. તેમણે કહ્યું કે મહર્ષિ વેદવ્યાસ રચિત સ્કંદ પુરાણમાં પણ ભગવાન જગન્નાથે પોતે સ્નાન યાત્રા અને રથયાત્રાની નિર્ધારિત તિથિઓ જણાવી છે. આવા સંજોગોમાં મનસ્વી તિથિઓ પર આયોજન કરવું પ્રાચીન પરંપરાઓ અને શાસ્ત્રોની વિરુદ્ધ છે.

મહારાજ દિવ્યસિંહ દેવનો 17 વર્ષની ઉંમરે રાજ્યાભિષેક થયો
પુરીના વર્તમાન ગજપતિ મહારાજ છે. જેમને જગન્નાથ સંસ્કૃતિમાં 'ઠાકુર રાજા'નો દરજ્જો પ્રાપ્ત છે. પરંપરા અનુસાર તેઓ ભગવાન જગન્નાથના મુખ્ય સેવક માનવામાં આવે છે. રથયાત્રા દરમિયાન રથો પર સોનાની સાવરણીથી સાફ કરવાની પવિત્ર સેવા (જેને 'છેરા પંહરા' કહેવાય છે) તેમના દ્વારા સંપન્ન કરવામાં આવે છે. 1970માં માત્ર 17 વર્ષની ઉંમરે તેમનો રાજ્યાભિષેક થયો હતો.

વર્ષ 2024માં પણ રથયાત્રા મુદ્દે વિવાદ થયો હતો
જગન્નાથપુરીની રથયાત્રાને લઈને વિવાદ નવો નથી. વર્ષ 2024 અને 2025માં ગજપતિ મહારાજાએ ISKCONને વિનંતી કરી હતી કે, વિદેશોમાં પુરીના ધાર્મિક પંચાંગ અનુસાર રથયાત્રાનું આયોજન કરવામાં આવે. ઘણા દેશોમાં રથયાત્રા જગન્નાથપુરીની તારીખથી ઘણા અઠવાડિયા પહેલા ઈસ્કોન દ્વારા આયોજિત કરાતાં આ વિવાદ વધુ વકર્યો છે. જેનો ઔપચારિક વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

આ સમગ્ર વિવાદે ધાર્મિક પરંપરા અને વૈશ્વિક સ્તરે ઉજવાતી ધાર્મિક ઉજવણી વચ્ચેના સંતુલન અંગે ચર્ચા જગાવી છે. એક તરફ પરંપરાગત નિયમોનું પાલન કરવાની માંગ છે. જ્યારે બીજી તરફ ઇસ્કોન વૈશ્વિક ભક્તોને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની પરંપરા મુજબ કાર્યક્રમો યોજવાનું સમર્થન કરે છે. હવે આ મુદ્દે સંબંધિત પક્ષો વચ્ચે સમાધાન થાય છે કે વિવાદ વધુ ઊંડો બને છે. તેના પર સૌની નજર રહેશે.

July 11, 2026 | 16:47 IST