બાળકોમાં વધી રહ્યો છે માયોપિયા, જાણો લક્ષણો

આધુનિક જીવનશૈલી અને ડિજિટલ યુગમાં મોબાઇલ ફોન, કોમ્પ્યુટર અને ટેબ્લેટ જેવા ગેજેટ્સનો વધુ પડતો ઉપયોગ બાળકોની આંખો માટે ગંભીર જોખમ બની રહ્યો છે. અમદાવાદ સહિત ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારોમાં બાળકો અને યુવાનોમાં માયોપિયા (નજીકની નજરની કમજોરી)ના કેસોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. નિષ્ણાત તબીબોના મતે, કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન ઓનલાઇન અભ્યાસ અને સ્ક્રીન ટાઇમમાં વધારો થવાથી આ સમસ્યા વધુ તીવ્ર બની છે. ભારતમાં શાળાએ જતા બાળકોમાં માયોપિયાનું પ્રમાણ હાલમાં 23 ટકા છે, જે 2050 સુધીમાં 53 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.

માયોપિયા શું છે?

માયોપિયા, જેને અંગ્રેજીમાં માયોપિયા અથવા નીયરસાઇટેડનેસ કહેવામાં આવે છે, તે આંખની એક સામાન્ય સમસ્યા છે જેમાં વ્યક્તિને નજીકની વસ્તુઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે, પરંતુ દૂરની વસ્તુઓ ધૂંધળી અથવા અસ્પષ્ટ દેખાય છે. આ સમસ્યા આંખના આકારમાં થતા ફેરફારને કારણે થાય છે. સામાન્ય આંખમાં પ્રકાશના કિરણો રેટિના પર યોગ્ય રીતે ફોકસ થાય છે, પરંતુ માયોપિયામાં આંખની લંબાઈ વધારે હોવા અથવા કોર્નિયા વધુ વાંકું હોવા કારણે પ્રકાશ રેટિનાની આગળ ફોકસ થાય છે, જેનાથી દૂરની વસ્તુઓ અસ્પષ્ટ દેખાય છે.

માયોપિયાના લક્ષણો

માયોપિયાના લક્ષણો બાળકોમાં વધુ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે અને તેમને સમયસર ઓળખીને સારવાર કરાવવી જરૂરી છે. મુખ્ય લક્ષણોમાં શામેલ છે:

• દૂરની વસ્તુઓ જેમ કે રસ્તાના બોર્ડ, ટીવી અથવા શાળાના બ્લેકબોર્ડ અસ્પષ્ટ દેખાવું.
• આંખોને વારંવાર ચોળવી અથવા આંખોને સાંકડી કરીને જોવું (સ્ક્વિન્ટિંગ).
• માથું દુખવું, આંખોમાં થાક અથવા તાણ અનુભવવો.
• બાળકોમાં પુસ્તક અથવા મોબાઇલને બહુ નજીક લાવીને વાંચવું અથવા ટીવીની બહુ પાસે બેસવું.
• અભ્યાસમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અથવા ક્લમ્સીનેસ (અડચણોમાં અથડાવું).

કારણો: સ્ક્રીન ટાઇમ અને જીવનશૈલીની અસર

માયોપિયાના મુખ્ય કારણોમાં આનુવંશિકતા (જો માતા-પિતા માયોપિયાથી પીડિત હોય તો બાળકમાં જોખમ વધે છે) અને પર્યાવરણીય પરિબળો શામેલ છે. હાલમાં સ્ક્રીન ટાઇમનો વધારો મુખ્ય કારણ છે. અભ્યાસો અનુસાર, સ્માર્ટફોન અથવા ટેબ્લેટ પર વધારાના એક કલાકના ઉપયોગથી માયોપિયાનું જોખમ 21 ટકા વધી જાય છે. બાળકોમાં બહારની પ્રવૃત્તિઓ ઘટવી અને ઇન્ડોર નજીકના કામ (રીડિંગ, અભ્યાસ) વધવું પણ કારણ છે. કોવિડ-19 દરમિયાન ઓનલાઇન અભ્યાસને કારણે દક્ષિણ ભારતમાં શાળા જતા બાળકોમાં માયોપિયામાં તીવ્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. ભારતમાં 5-15 વર્ષના બાળકોમાં માયોપિયાનું પ્રમાણ 7.5 ટકા છે, જેમાં શહેરી વિસ્તારોમાં 8.5 ટકા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 6.1 ટકા છે. 1999માં શહેરી વિસ્તારોમાં 4.44 ટકા હતું જે 2019માં 21.15 ટકા થયું છે.

ગુજરાતમાં વધતી સમસ્યા અને આંકડા

ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારો જેમ કે અમદાવાદ, સુરત અને વડોદરામાં શાળા જતા બાળકોમાં માયોપિયાના કેસોમાં 15 થી 20 ટકા વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો સરેરાશ 2.22 કલાક સ્ક્રીન પર વિતાવે છે, જે વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનની માર્ગદર્શિકા કરતા બમણો છે. ઉત્તર ભારતમાં વીડિયો ગેમ્સ પર 2 કલાકથી વધુ સમય વિતાવતા બાળકોમાં માયોપિયાનું જોખમ 8 ગણું વધી જાય છે. સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયામાં 0-15 વર્ષના 714 બાળકોમાંથી 19.9 ટકા માયોપિયાથી પીડિત હતા.

સારવાર અને ઉપાયો

માયોપિયાની સારવારમાં મુખ્યત્વે ચશ્મા અથવા કોન્ટેક્ટ લેન્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પુખ્ત વયમાં લેસિક અથવા અન્ય આંખની સર્જરીનો વિકલ્પ છે. પ્રગતિને રોકવા માટે એટ્રોપિન આઇ ડ્રોપ્સ અથવા સ્પેશિયલ કોન્ટેક્ટ લેન્સનો ઉપયોગ કરાય છે. નિવારણ માટેના ઉપાયોમાં શામેલ છે:

• સ્ક્રીન ટાઇમને મર્યાદિત કરો: બાળકો માટે દિવસમાં 2 કલાકથી વધુ નહીં.
• 20-20-20 નિયમ અપનાવો: દર 20 મિનિટે 20 સેકન્ડ માટે 20 ફૂટ દૂર જુઓ.
• બહારની પ્રવૃત્તિઓ વધારો: દરરોજ ઓછામાં ઓછા 2 કલાક આઉટડોર રમતો.
• યોગ્ય લાઇટિંગમાં વાંચન કરો અને આંખોની નિયમિત તપાસ કરાવો.

ઓલ ગુજરાત ઓપ્થેલમોલોજીકલ સોસાયટી (એજીઓએસ)ના માનદ સેક્રેટરી અને જાણીતા આંખના સર્જન ડો. જગદીશ રાણા જણાવે છે કે, "માતા-પિતા અને શિક્ષકોએ બાળકોની આંખોની સંભાળ માટે સમયસર તપાસ અને યોગ્ય જીવનશૈલી અપનાવવી જરૂરી છે. માયોપિયા જેવી સમસ્યાને નિયંત્રિત કરીને ભવિષ્યના ગંભીર રોગોને અટકાવી શકાય છે." ડો. રાણા અમદાવાદમાં પાર્થ આઇ હોસ્પિટલમાં પ્રેક્ટિસ કરે છે અને તેઓ કેટરેક્ટ, ઓક્યુલોપ્લાસ્ટિક અને આંખની અન્ય સર્જરીમાં નિષ્ણાત છે.

એજીઓએસ સમિટ-2026માં ચર્ચા

માયોપિયા અને આંખના અન્ય રોગો પર ચર્ચા માટે ઓલ ગુજરાત ઓપ્થેલમોલોજીકલ સોસાયટી દ્વારા 'એજીઓએસ સમિટ-2026'નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ બે દિવસીય કોન્ફરન્સ 7 અને 8 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ ઇકા એરેના, કાંકરિયા, મણિનગર, અમદાવાદમાં યોજાશે. કોન્ફરન્સમાં ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ શહેરોમાંથી 450થી વધુ આંખના નિષ્ણાત તબીબો ભાગ લેશે અને બાળકોમાં વધતા માયોપિયાના કારણો, નિવારણ અને સારવાર પર ચર્ચા કરશે.

માયોપિયા જો સમયસર સારવાર ન મળે તો તે વધી શકે છે અને રેટિના સંબંધિત ગંભીર રોગો, આંખમાં વધુ નંબર વધવો, ડ્રાઇવિંગમાં જોખમ અને અભ્યાસ પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે. તેથી માતા-પિતાએ બાળકોની આંખોની નિયમિત તપાસ કરાવવી અને આઉટડોર પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. વધુ માહિતી માટે તમારા નજીકના આંખના તબીબનો સંપર્ક કરો.