‘વર્લ્ડ વેટલેન્ડ ડે’  નિમિત્તે જાણીએ થોળ સરોવર વન્યજીવ અભ્યારણ વિશે

સુરેશ વણોલ, અમદાવાદ

સમગ્ર વિશ્વમાં 2 ફેબ્રુઆરીની  ‘વર્લ્ડ વેટલેન્ડ ડે’  તરીકે ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ વર્ષે ‘વિશ્વ જળ પ્લાવિત દિવસ’ની વિષયવસ્તુ "આપણા સહિયારા ભવિષ્ય માટે જળ પ્લાવિત વિસ્તારોનું રક્ષણ” નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. ત્યારે આવો જાણીએ મહત્વની રાષ્ટ્રીય વેટલેન્ડ્સ વિશે...

દેશમાં જાહેર કરાયેલી 115 વેટલેન્ડ સાઈટસમાંથી નળ સરોવર,  થોળ તળાવ, કચ્છનું નાનું રણ, કચ્છનું મોટું રણ, નાની કકરાડ, વઢવાણા, ખીજડિયા અને પરીએજ સહિત 8 વેટલેન્ડ ગુજરાતમાં છે. ગુજરાતમાં 19 વેટલેન્ડ્સ પક્ષી અને જૈવ વિવિધતા વિસ્તારો તરીકે ઓળખાય છે.  

કડી તાલુકાના થોળ સરોવર અને તેના કાંઠાના વિસ્તારોને થોળ પક્ષી અભ્યારણ જાહેર કરવામાં આવ્યુ છે. અહીં શિયાળા દરમિયાન, મધ્ય એશિયા, યુરોપ, હિમાલય અને ઈશાન રાજ્યોના ઠંડા વિસ્તારોમાંથી અને વિદેશનાં અનેક પક્ષીઓ આવે છે. જેમાં જળચર પક્ષીઓ મુખ્ય છે. ભારતની કુલ 85 રામસર સાઇટ્સમાંથી ચાર રામસર સાઇટ્સ ગુજરાતમાં છે. જેમાં, નળ સરોવર પક્ષી અભ્યારણ, થોળ સરોવર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ખીજડિયા વન્યજીવ અભ્યારણ અને વઢવાણા વેટલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.    

સાણંદ વન્યજીવ વિભાગના નાયબ વન સંરક્ષક ડૉ. ધવલ ગઢવીએ જણાવ્યુ કે, સને 1912 માં ગાયકવાડ શાસનકર્તાના સમયમાં થોળથી પશ્ચિમે આવેલા નિચાણવાળા ગામોને પૂરની પરિસ્થિતિથી બચાવવા માટે માટીનો પાળો બાંધીને માનવસર્જિત સરોવર તૈયાર કરાયુ હતુ. અમદાવાદથી 25 કિ.મી.ના અંતરે આવેલા સરોવરનો વિસ્તાર 699 હેકટર છે. સિંચાઈ તળાવ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા થોળ સરોવરમાં હજારોની સંખ્યામાં જળાશયના પક્ષીઓ વસવાટ કરે છે અને શિયાળામાં આવતા યાયાવર પક્ષીઓ માટે આશ્રયસ્થાન બની રહે છે. બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટીએ આ સરોવરના વિસ્તારને મહત્વના પક્ષી વિસ્તાર તરીકે જાહેર કરેલું છે. સને 1986માં ગુજરાત સરકારે થોળ સરોવર વિસ્તારને 'ગેઈમ રિઝર્વ જાહેર કર્યું હતું. ત્યારબાદ સને 1988માં વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972ની કલમ-18 અન્વયે અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતુ .

ભારત સરકારનાં વન અને પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા વર્ષ 2015 માં થોળ પક્ષી અભયારણની ફરતે મહેસાણા અને ગાંધીનગર જિલ્લાના 7 ગામોના 18.24 ચો.કિ.મી. વિસ્તારને ઈકો સેન્સીટીવ ઝોન જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ ઈકો સેન્સીટીવ ઝોન થોળ પક્ષી અભ્યારણની હદથી 3 અને મહત્તમ 2 કિ.મી સુધી ફેલાયેલો છે. આ ઈકો સેન્સીટીવ ઝોન' થોળ પક્ષી અભયારણના વન્યજીવો અને તેના કુદરતી નિવાસ્થાનો ઉપર વિપરીત અસર કરતી પ્રવૃત્તિઓ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવેલ છે. થોળ પક્ષી અભ્યારણને 12-8-2021ના રોજ 'રામસર સાઈટ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત થયેલી છે.

પ્રવાસી પક્ષીઓના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન હેતુ વર્ષ 1960ના દાયકામાં જે વેટલેન્ડ પર સૌથી વધુ પ્રવાસી પક્ષીઓ આવતા હોય તે સાઈટના રક્ષણ માટે વર્ષ 1971માં ઈરાનના રામસર શહેર ખાતે નિષ્ણાંતો વચ્ચેની ચર્ચા રામસર સંધી તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. યુનેસ્કો સાથે સંલગ્ન રહી આ રામસર કન્ઝર્વેશન ભેજવાળી જમીનમાં સજીવોનું વૈવિધ્ય ધરાવતા સ્થળોને સંરક્ષિત કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી અને આવા સ્થળોને રામસર સાઈટ જાહેર કરવામાં આવે છે. 

થોળ પક્ષી અભ્યારણમાં મુખ્ય ચાર પ્રકારની શીંગી, કટલા, રોહું અને મિંગ્રલ માછલીઓ મળી આવે છે.  આ ઉપરાંત ઉભયજીવી પ્રાણીમાં બુલફ્રોગ અને માર્બલ ટોડ છે. સરિસૃપ પ્રાણીઓમાં રેટ, સ્નેક, કોબ્રા, ચેકર્ડ કીલબેક, ગાર્ડન, લિઝાર્ડ, ફેન થોટેડલિઝાર્ડ, શ્રીંક, બેગાલ મોનિટર લિઝાર્ડ, ઈન્ડીયન ફલેપસેલ ટર્ટલ સહિત 150 જેટલા જળાશયના પક્ષીઓ નોંધાયેલા છે. જેમાં સારસ, મત્સ્યભોજ, ચમચો, નીલશિર, ગાજહંસ, ભગવી સુરખાબ, ટીલીયાળી બતક, નાની સીસોટી બતક વગેરે જોવા મળે છે. જ્યારે વાંદરા, જંગલી બિલાડી, નોળિયા, શિયાળ, ગેરો, લોમડી, સસલા અને નીલગાય વગેરે જોવા મળે છે.

થોળ અભ્યારણમાં ઓકટોબરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન યાયાવર તથા સ્થાનિક અલગ અલગ જાતનાં પક્ષીઓનો નજારો જોવા મળે છે. 80 હજારથી 1 લાખ સુધીની સંખ્યા ધરાવતાં ગ્લોસી આઈબીશ(Glory this) પક્ષીઓ વિશિષ્ટ બાબત છે. પેલીકન, મત્સ્યભોજ તથા અન્ય શિકારી પક્ષીઓને માછલીઓની અલગ અલગ જાતનો વિપુલ જથ્થો હોઈ પૂરતો ખોરાક મળી રહે છે. અભ્યારણમાં દેશી બાવળનાં વૃક્ષો ઘણા પ્રમાણમાં હોવાથી પક્ષીઓના માળા માટે સુરક્ષિત સ્થળ સાબિત થયેલ છે.

થોળ વિસ્તારમાં પ્રથમ વખત કેંચીપૂંછ, વાબગલીએ સંવનનબાદ બચ્ચા આપ્યાનું નોંધાયેલ છે. તેની અંદાજિત સંખ્યા 51,255 જેટલી છે. થોળ પક્ષી અભ્યારણ જલપ્લાવિત વિસ્તાર ઉપરાંત વૃક્ષાચ્છાદિત વિસ્તાર હોવાથી જળાશયનાં પક્ષીઓ ઉપરાંત અનેકવિધ વન વગડાના પક્ષીઓ જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં નોંધાયેલા 574 પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ પૈકી થોળ ખાતે 329 પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે. જે રાજયની કુલ પ્રજાતિઓના 57 ટકા જેટલી થાય છે.