નસવાડીમાં હોસ્પિટલની બહાર ખેલાયો અંધશ્રદ્ધાનો ખેલ

આપણે ૨૧મી સદીમાં જીવી રહ્યા છીએ, જ્યાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના સહારે માનવી અવકાશમાં પહોંચી રહ્યો છે. પરંતુ ગુજરાતના છોટાઉદેપુર જિલ્લાના નસવાડીમાં બનેલી એક ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું છે કે આજે પણ સમાજના અમુક વર્ગોમાં અંધશ્રદ્ધાના મૂળિયાં કેટલા ઊંડા છે. હોસ્પિટલ, જેને આપણે જીવન બચાવવાનું પવિત્ર સ્થાન માનીએ છીએ, તેના જ દરવાજા પર જ્યારે મૃત્યુ પછી 'આત્માને લેવા' માટે તાંત્રિક વિધિઓ કરવામાં આવે, ત્યારે તે આખા સુસંસ્કૃત સમાજ માટે શરમજનક બાબત બની જાય છે.

શું હતી સમગ્ર ઘટના?

મળતી માહિતી મુજબ, નસવાડીની એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં એક વ્યક્તિને બીમારીના કારણે દાખલ કરવામાં આવી હતી. કમનસીબે, ડોક્ટરોના તમામ પ્રયાસો છતાં તે વ્યક્તિનું સારવાર દરમિયાન મોત નીપજ્યું હતું. વિજ્ઞાન અને તબીબી શાસ્ત્ર મુજબ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હતું, પરંતુ પરિવારજનો માટે આ માત્ર શારીરિક અંત નહોતો.

તેમના મનમાં વસેલી રૂઢિચુસ્ત માન્યતા મુજબ, તેમનો સ્વજન હોસ્પિટલમાં જ 'રહી' ગયો હતો. આથી, ચાર દિવસ અગાઉ આ પરિવાર એક ભુવા (તાંત્રિક) ને સાથે લઈને હોસ્પિટલ પહોંચ્યો હતો. હોસ્પિટલના મુખ્ય દ્વાર પાસે જ જાહેરમાં બેસીને ભુવા દ્વારા મંત્રોચ્ચાર અને પૂજા વિધિ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ વિધિનો હેતુ 'મૃતકના આત્માને કબજે' કરવાનો હતો.

લાકડાના ખૂંટમાં 'જીવ' સ્થાપિત કરવાની વિચિત્ર પ્રથા

આદિવાસી સમાજના અમુક અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં એક એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે જો કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ ઘરની બહાર કે હોસ્પિટલમાં થાય, તો તેનો આત્મા ભટકે છે. આથી, ભુવા દ્વારા વિધિ કરીને તે આત્માને એક સાંકળ કે અન્ય વસ્તુમાં 'પકડી' લેવામાં આવે છે.

ત્યારબાદ, પરિવારજનો આ આત્માને (તેમની માન્યતા મુજબ) પોતાના ઘરે લઈ જાય છે. ઘરની પાસેના વાડામાં લાકડાનો એક 'ખૂંટ' (થાંભલો) બનાવવામાં આવે છે અને ભુવા દ્વારા ત્યાં ફરી વિધિ કરીને મૃતકના જીવને તે લાકડામાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પરિવારજનોનું માનવું છે કે આમ કરવાથી તેમનો મૃતક સભ્ય કાયમ માટે તેમની પાસે જ રહેશે અને પરિવારની રક્ષા કરશે.

પુનરાવર્તન થતી ઘટનાઓ: તંત્ર સામે પડકાર

ચિંતાની બાબત એ છે કે આ કોઈ પ્રથમ ઘટના નથી. બરાબર એક વર્ષ અગાઉ છોટાઉદેપુરની જ જનરલ હોસ્પિટલ (સિવિલ) ખાતે પણ આવી જ સમાન ઘટના બની હતી. વારંવાર બનતી આવી ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે માત્ર કાયદો બનાવવાથી માનસિકતા બદલાતી નથી.

• સરકારી પ્રયાસો: ગુજરાત સરકાર અને સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન માટે અનેક જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.

• કાયદો: ગુજરાતમાં અંધશ્રદ્ધા અને મેલીવિદ્યા વિરોધી કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે, જે હેઠળ આવી પ્રવૃત્તિઓ ગુનો બને છે. છતાં, જાહેરમાં હોસ્પિટલ જેવી જગ્યાએ આવી વિધિઓ થવી તે કાયદો અને વ્યવસ્થાના અમલીકરણ સામે પણ સવાલ ઉભા કરે છે.

સમાજ અને શિક્ષણની ભૂમિકા

૨૧મી સદીમાં જ્યારે આપણે રાઈટ ટુ એજ્યુકેશન અને ડિજિટલ સાક્ષરતાની વાતો કરીએ છીએ, ત્યારે નસવાડીના આ વાયરલ વીડિયોએ આપણને અરીસો બતાવ્યો છે. આ ઘટના પાછળના મુખ્ય કારણોમાં શિક્ષણનો અભાવ, પરંપરાના નામે ચાલતી કુરિવાજો અને માનસિક ભય જવાબદાર છે. લોકોમાં એવી સમજણ વિકસાવવાની જરૂર છે કે મૃત્યુ એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને તેને કોઈ વિધિ દ્વારા રોકી શકાતી નથી કે આત્માને વશ કરી શકાતો નથી.

આ લેખ દ્વારા સમાજને અપીલ કરવામાં આવે છે કે શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચેની પાતળી રેખાને ઓળખે. પોતાના સ્વજન પ્રત્યેનો પ્રેમ હોવો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ તે પ્રેમને અંધશ્રદ્ધાના રસ્તે લઈ જવો તે વૈજ્ઞાનિક અભિગમનું અપમાન છે. જ્યાં સુધી લોકો પોતે જાગૃત થઈને આવા ભુવા-ભારાડીઓના ચુંગાલમાંથી બહાર નહીં આવે, ત્યાં સુધી ૨૧મી સદીનો સૂરજ આવા વિસ્તારોમાં અંધકાર જ પાથરતો રહેશે.