ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડનો મોટો નિર્ણય

Std 10 Three Language Compulsory: રાજ્યમાં ચાલુ શૈક્ષણિક વર્ષથી ધોરણ 10ના અભ્યાસક્રમમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP-2020)ના અમલીકરણના ભાગરૂપે રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગ અને શિક્ષણ બોર્ડે ધોરણ 10ના વિષય માળખામાં ફેરફાર કરીને હવે વિદ્યાર્થીઓ માટે ત્રણ ભાષાઓનો અભ્યાસ ફરજિયાત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે.નવા નિયમો અનુસાર તમામ વિદ્યાર્થીઓએ પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય ભાષાનો અભ્યાસ કરવો જરૂરી રહેશે.આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ વિદ્યાર્થીઓમાં બહુભાષીય કૌશલ્ય વિકસાવવાનો,ભાષાકીય સમજ વધારવાની સાથે નવી શિક્ષણ નીતિના ઉદ્દેશોને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવાનો છે.નવી વ્યવસ્થા ચાલુ શૈક્ષણિક વર્ષથી રાજ્યની તમામ સંબંધિત શાળાઓમાં લાગુ કરવામાં આવશે.શિક્ષણ વિભાગનું માનવું છે કે બહુભાષીય શિક્ષણ વિદ્યાર્થીઓના જ્ઞાનવિસ્તાર,સંવાદ કૌશલ્ય અને વિવિધ ભાષાઓ પ્રત્યેની સમજ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.સાથે જ દેશની નવી શિક્ષણ નીતિમાં પણ માતૃભાષા અને બહુભાષીય શિક્ષણને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે.

કઈ ભાષા ફરજિયાત હશે ?
નવા વિષય માળખા મુજબ શાળા જે માધ્યમની હશે તે પ્રથમ ભાષા તરીકે રહેશે. એટલે કે ગુજરાતી માધ્યમની શાળામાં ગુજરાતી પ્રથમ ભાષા રહેશે, જ્યારે અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં અંગ્રેજી પ્રથમ ભાષા તરીકે ભણાવવામાં આવશે.આ સાથે અંગ્રેજી અને ગુજરાતી દ્વિતીય ભાષા તરીકે ભણાવવામાં આવશે.આમ,વિદ્યાર્થીઓને પ્રથમ અને દ્વિતીય ભાષા તરીકે નિર્ધારિત ભાષાઓનો અભ્યાસ કરવો ફરજિયાત રહેશે.ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુજરાતી પ્રથમ ભાષા અને અંગ્રેજી દ્વિતીય ભાષા રહેશે, જ્યારે અંગ્રેજી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ માટે અંગ્રેજી પ્રથમ ભાષા અને ગુજરાતી દ્વિતીય ભાષા રહેશે. આ માળખા દ્વારા બંને ભાષાઓમાં વિદ્યાર્થીઓનું પ્રાવિણ્ય વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

ત્રીજી ભાષા તરીકે અનેક વિકલ્પ હશે 
શિક્ષણ વિભાગના નવા નિયમો અનુસાર વિદ્યાર્થીઓએ ત્રીજી ભાષા તરીકે ઉપલબ્ધ ભાષાઓમાંથી કોઈ એક ભાષાની પસંદગી કરવી પડશે. તેમાં હિન્દી, સંસ્કૃત, અરબી, ફારસી, સિંધી અને ઉર્દૂ જેવી ભાષાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાની રસ, શાળામાં ઉપલબ્ધ શિક્ષકો અને ભવિષ્યના અભ્યાસને ધ્યાનમાં રાખીને આ ભાષાઓમાંથી પસંદગી કરી શકશે. અગાઉ વિદ્યાર્થીઓને ત્રીજી ભાષાના સ્થાને કેટલાક વૈકલ્પિક વિષયો પસંદ કરવાની છૂટ આપવામાં આવતી હતી. જોકે હવે નવી શિક્ષણ નીતિના માળખાને અનુરૂપ ત્રીજી ભાષાનો અભ્યાસ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણયથી વિદ્યાર્થીઓને વધુ એક ભાષાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે, જે ઉચ્ચ શિક્ષણ તેમજ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે.

હવે વોકેશનલ વિષયને 'આઠમા વિષય' તરીકે અલગ સ્થાન મળશે
ધોરણ 10ના વિષય માળખામાં સૌથી મોટો ફેરફાર વોકેશનલ શિક્ષણને લઈને કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉ વિદ્યાર્થીઓને ત્રીજી ભાષાના વિકલ્પ તરીકે વોકેશનલ વિષય પસંદ કરવાની છૂટ હતી.એટલે કે જે વિદ્યાર્થીઓ ત્રીજી ભાષા ભણવા ઇચ્છતા ન હોય તેઓ તેના બદલે કૌશલ્ય આધારિત વિષય પસંદ કરી શકતા હતા.પરંતુ નવા નિયમો હેઠળ આ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હવે ત્રીજી ભાષાની જગ્યાએ વોકેશનલ વિષય પસંદ કરી શકાશે નહીં.તેના બદલે વોકેશનલ વિષયને અલગથી 'આઠમા વિષય' તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. એટલે કે વિદ્યાર્થીઓ હવે ત્રણેય ભાષાઓનો અભ્યાસ કરશે અને સાથે સાથે અલગ વિષય તરીકે વોકેશનલ શિક્ષણ પણ મેળવી શકશે.શિક્ષણ વિભાગનું માનવું છે કે આ ફેરફારથી વિદ્યાર્થીઓમાં ભાષાકીય વિકાસની સાથે વ્યવસાયલક્ષી અને કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણને પણ પ્રોત્સાહન મળશે. 

ધોરણ-10ના સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓને ફેરફારની અસર નહીં થાય
હાલમાં ધો.10માં જે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે તેમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓએ ધોરણ-9માં વોકેશનલ વિષય રાખ્યો ન હોવાથી તેમને ધો. 10ના નવા માળખાની બહુ અસર નહીં થાય. આ વિદ્યાર્થીઓ ધો.10માં ત્રીજા વિષય તરીકે હિન્દી અથવા સંસ્કૃત જ ભણી રહ્યા છે.પરંતુ જે વિદ્યાર્થીઓએ ધોરણ-9માં વોકેશનલ વિષય રાખ્યો હોય તેઓ ધો. 10માં ત્રીજા વિષયના વિકલ્પમાં વોકેશનલ વિષય લેતા હોવાથી તેમની ગુણપત્રકમાં ધો.10માં બે જ ભાષા રહેતી હતી.જેથી ભવિષ્યમાં આવા વિદ્યાર્થીઓને મુશ્કેલી ન પડે અને તેમને પણ ત્રણ ભાષાની જ ગુણપત્રક મળે તે માટે ત્રીજી ભાષા ફરજિયાત કરાઈ છે.આ ઉપરાંત વોકેશનલ વિષય તરીકે તેઓ સંલગ્ન બે વર્ષ ભણે તો તેમને કૌશલ્યમાં લાભ મળતો હોવાથી ધો. 10માં 8મા વિષય તરીકે વોકેશનલ વિષય રાખવામાં આવ્યો છે.

ધોરણ 10ના વિદ્યાર્થીઓ માટે નવી શરૂઆત
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ-2020માં બહુભાષીય શિક્ષણને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. નીતિ અનુસાર વિદ્યાર્થીઓને એકથી વધુ ભાષાઓનું જ્ઞાન મળે તે માટે શાળાકક્ષાએ જ યોગ્ય માળખું ઊભું કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા આ ફેરફારને NEPના અમલીકરણ તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. શિક્ષણવિદોના મતે એકથી વધુ ભાષાઓનું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓમાં વિચારશક્તિ, સંવાદ ક્ષમતા અને સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય પ્રત્યેની સમજ વિકસાવવામાં મદદરૂપ બને છે. સાથે જ વિવિધ ભાષાઓના અભ્યાસથી ઉચ્ચ શિક્ષણ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરની પરીક્ષાઓમાં પણ વિદ્યાર્થીઓને લાભ મળી શકે છે.

વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાઓ માટે શું બદલાશે?
નવા વિષય માળખાના અમલ પછી રાજ્યની તમામ સંબંધિત શાળાઓએ પોતાના અભ્યાસક્રમ, સમયપત્રક અને શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં જરૂરી ફેરફારો કરવા પડશે. ત્રીજી ભાષાના શિક્ષણ માટે જરૂરી શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને અભ્યાસસામગ્રીની વ્યવસ્થા પણ શાળાઓએ સુનિશ્ચિત કરવી પડશે. વિદ્યાર્થીઓ માટે હવે ભાષા શિક્ષણનું મહત્વ વધુ વધશે. ત્રણ ભાષાઓ સાથે વોકેશનલ વિષયનો પણ અભ્યાસ કરવાથી અભ્યાસનો વ્યાપ વધશે, પરંતુ તેની સાથે ભાષાકૌશલ્ય અને કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ બંનેમાં સંતુલિત વિકાસનો માર્ગ પણ ખુલશે. શિક્ષણ બોર્ડના આ નિર્ણયથી ધોરણ 10ના અભ્યાસક્રમમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. રાજ્યમાં ચાલુ શૈક્ષણિક વર્ષથી અમલમાં આવનારી આ નવી વ્યવસ્થા રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિના ઉદ્દેશોને આગળ વધારશે અને વિદ્યાર્થીઓને બહુભાષીય તથા કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ તરફ દોરી જશે.