રાજસ્થાનની સરકારી હોસ્પિટલો 'ICU'માં!

Rajasthan Maternal Deaths: રાજસ્થાનની સરકારી હોસ્પિટલોમાં કથળેલી અને કટોકટીભરી આરોગ્ય વ્યવસ્થા હાલમાં અત્યંત ગંભીર તપાસના દાયરામાં આવી ગઈ છે. રાજ્યમાં માતૃત્વ આરોગ્ય સેવાઓ અને સગર્ભા સ્ત્રીઓની સંભાળની સ્થિતિ એટલી હદે ચિંતાજનક બની ચૂકી છે કે પ્રસૂતિ દરમિયાન અથવા પ્રસૂતિ બાદ તરત જ થતા માતાઓના મૃત્યુની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. તાજેતરમાં કોટા, બિકાનેર અને જોધપુર જેવા મોટા વિભાગીય કેન્દ્રો પરથી માતૃત્વ મૃત્યુના ચોંકાવનારા અહેવાલો આવ્યા બાદ, હવે ભીલવાડા અને બાંસવાડા જિલ્લાની સરકારી હોસ્પિટલોમાંથી અત્યંત હૃદયદ્રાવક કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવ્યા છે. આ વારંવાર થઈ રહેલા મૃત્યુએ માત્ર રાજ્યના આરોગ્ય વિભાગમાં જ ખળભળાટ મચાવ્યો નથી, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યમાં એક તીવ્ર રાજકીય વિવાદ અને ચર્ચા પણ જગાવી દીધી છે. સરકારી હોસ્પિટલોમાં પાયાની સુવિધાઓની કમી, તબીબી સાધનોનો અભાવ અને ઘોર બેદરકારીના ગંભીર આરોપો વચ્ચે ગર્ભવતી મહિલાઓના જીવ જોખમમાં મુકાઈ રહ્યા છે.

ભીલવાડામાં છ દિવસમાં પાંચ સગર્ભા સ્ત્રીઓના મોતથી ફેલાયો આક્રોશ
રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લામાં આવેલી મહાત્મા ગાંધી હોસ્પિટલ પરિસર સ્થિત મેટરનિટી એન્ડ ચાઇલ્ડ હોસ્પિટલમાં (MCH) પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર અને ભયાનક બની ગઈ છે. આ સરકારી હોસ્પિટલમાં છેલ્લા માત્ર 6 દિવસના ટૂંકા ગાળામાં 5 સગર્ભા સ્ત્રીઓએ દમ તોડી દીધો છે, જેના કારણે મૃતકોના પરિવારો સહિત સ્થાનિક લોકોમાં ભારે આક્રોશ ફેલાયો છે. સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર, જુલાઈ મહિનાની શરૂઆતથી જ આ કાળચક્ર શરૂ થયું હતું. જેમાં શિમલા ગુર્જરનું 5 જુલાઈના રોજ, ફોરી દેવીનું 7 જુલાઈના રોજ, ઇશા પાંડેનું 8 જુલાઈના રોજ, દિવ્યાનું 9 જુલાઈના રોજ અને સંગીતા જીનગરનું 10 જુલાઈના રોજ અવસાન થયું છે. આ તમામ મહિલાઓની ડિલિવરી સિઝેરિયન ઓપરેશન દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

હોસ્પિટલ પરિસરમાં ભારે હોબાળો
ઓપરેશન પૂર્ણ થયા બાદ આ તમામ સ્ત્રીઓની તબિયત અચાનક ખૂબ જ વધારે બગડી ગઈ હતી, જેના પગલે તેમને તાત્કાલિક હોસ્પિટલના મેડિકલ ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ (ICU) માં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, ડોક્ટરોના તમામ પ્રયાસો છતાં મેડિકલ આઈસીયુમાં જ સારવાર દરમિયાન આ પાંચેય માતાઓએ એક પછી એક પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા હતા. શુક્રવારે 10 જુલાઈના રોજ જ્યારે પોટલા ગામની રહેવાસી 32 વર્ષીય સંગીતા જીનગરનું અવસાન થયું, ત્યારે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી ગઈ હતી અને ગુસ્સે ભરાયેલા પરિવારજનોએ હોસ્પિટલ પ્રશાસન પર બેદરકારીનો સીધો આક્ષેપ લગાવીને હોસ્પિટલ પરિસરમાં ભારે હોબાળો મચાવ્યો હતો. આ ઘટના બાદ સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર પણ દોડતું થઈ ગયું હતું.

ક્ષમતા કરતા વધુ ઓપરેશન અને સાધનોની ભારે અછત
ભીલવાડાની મધર એન્ડ ચાઇલ્ડ હોસ્પિટલ (MCH) ની આ આખીય ઘટનાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરતાં એક ચોંકાવનારી હકીકત સામે આવી છે, જે હોસ્પિટલના નબળા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંસાધનોની ભયંકર કમી પરથી પડદો ઉઠાવે છે. આ સરકારી હોસ્પિટલમાં દરરોજ સરેરાશ 30 થી 40 સિઝેરિયન ઓપરેશન કરવામાં આવે છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં જટિલ સર્જરીઓ થતી હોવા છતાં, હોસ્પિટલ પાસે નિયમિત ઉપયોગ માટે માત્ર 5 સર્જિકલ સેટ જ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે ઇમરજન્સી ઉપયોગ માટે વધારાના માત્ર 3 સેટ રાખવામાં આવ્યા છે.

બેક્ટેરિયલ ચેપનું જોખમ ઘણું વધારે
તબીબી નિયમો અને પ્રોટોકોલ અનુસાર, કોઈપણ સર્જિકલ સેટનો બીજી વખત ઉપયોગ કરતા પહેલાં તેને સંપૂર્ણપણે જંતુમુક્ત એટલે કે સ્ટેરીલાઇઝેશનની નિર્ધારિત વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરવો ફરજિયાત છે. આ સ્ટેરીલાઇઝેશનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં ઓછામાં ઓછો 3 કલાક જેટલો સમય લાગે છે. પરંતુ હોસ્પિટલમાં આવતા દર્દીઓની સંખ્યા અને ઓપરેશનોનો આંકડો તેની વાસ્તવિક ક્ષમતા કરતા ઘણો વધારે હોવાથી, સાધનોને પૂરતો સમય આપ્યા વિના જ તેનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવતો હોવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે. આ જ કારણ છે કે ઓપરેશન થિયેટરમાંથી લેવામાં આવેલા કલ્ચર ટેસ્ટના રિપોર્ટ પણ પોઝિટિવ આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે ત્યાં બેક્ટેરિયલ ચેપનું જોખમ ઘણું વધારે હતું. આ ચેપ જ ગર્ભવતી મહિલાઓના શરીરમાં ફેલાઈ ગયો હોવાની આશંકા પ્રબળ બની છે, જોકે તબીબી નિષ્ણાતો હજુ પણ આ અંગે ઊંડી તપાસ કરી રહ્યા છે.

બાંસવાડામાં બે કલાકમાં બે નવમાસી માતાઓના કરુણ મોત
ભીલવાડાની ભયાનક સ્થિતિની વચ્ચે શુક્રવારે બાંસવાડા જિલ્લાની સરકારી મહાત્મા郡 હોસ્પિટલમાંથી પણ આવી જ એક અત્યંત હૃદયદ્રાવક ઘટના સામે આવી છે. અહીં માત્ર 2 કલાકના ટૂંકા ગાળામાં બે સગર્ભા સ્ત્રીઓના કરુણ મોત નીપજ્યા હતા. સૌથી વધુ દુઃખદ બાબત એ છે કે આ બંને સ્ત્રીઓ પોતાના જીવનમાં પહેલી જ વાર માતા બની રહી હતી અને પોતાના પ્રથમ બાળકને જન્મ આપ્યાના 24 કલાકની અંદર જ તેમણે આ દુનિયા છોડી દીધી હતી. મૃતકોમાં સવાનીયા ગામની રહેવાસી 21 વર્ષીય લક્ષ્મી અને કનેલા ગામની રહેવાસી 32 વર્ષીય લીલાનો સમાવેશ થાય છે.

બંને નવજાત બાળકો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત
હોસ્પિટલના સત્તાવાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બાળકના જન્મ બાદ લક્ષ્મીને ICUમાં રાખવામાં આવી હતી કારણ કે તે ગંભીર એનિમિયા એટલે કે શરીરમાં લોહીની ભયંકર અછતથી પીડાતી હતી, જ્યારે લીલાનું મૃત્યુ પ્રસૂતિ દરમિયાન ગર્ભાવસ્થા પ્રેરિત હાઈ બ્લડ પ્રેશર (PIH) ના કારણે થયું હોવાની શંકા છે. રાહતની એકમાત્ર વાત એ છે કે આ બંને નવજાત બાળકો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. આ ઘટનાની ગંભીરતાને જોતાં મેડિકલ કોલેજના પ્રિન્સિપાલ ડૉ. યોગેશ કાચાએ તાત્કાલિક ધોરણે વિગતવાર તપાસ કરવા માટે 5 સભ્યોની એક ઉચ્ચ સ્તરીય તબીબી સમિતિ (મેડિકલ બોર્ડ) ની રચના કરી છે. આ ઉપરાંત પોસ્ટ-ઓપરેટિવ વોર્ડમાંથી શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન મહિલાઓને આપવામાં આવેલા 3 ઇન્જેક્શનના નમૂના પણ લેબોરેટરી તપાસ માટે લેવામાં આવ્યા છે, જેથી કોઈ દવાની આડઅસર કે ખામી જાણી શકાય. આ સિવાય હોસ્પિટલના આંતરિક સૂત્રો એવો પણ દાવો કરી રહ્યા છે કે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં અન્ય 2 સગર્ભા સ્ત્રીઓના પણ મોત થયા છે, જોકે વહીવટી તંત્રએ હજુ તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી.

કોટા, બિકાનેર અને જોધપુરની જૂની ઘટનાઓએ ખોલી સિસ્ટમની પોલ
રાજસ્થાનમાં સરકારી તબીબી બેદરકારી અથવા સંસાધનોના અભાવે માતાઓના થતા મૃત્યુનો આ કોઈ પ્રથમ કિસ્સો નથી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓનો ટ્રેક રેકોર્ડ જોવામાં આવે તો રાજ્યની ચાલુ માતૃત્વ આરોગ્ય સેવાઓ સંપૂર્ણપણે કથળી ગઈ હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ વર્ષના મે મહિનામાં કોટાની મુખ્ય સરકારી હોસ્પિટલમાં પણ આવી જ રીતે 5 સગર્ભા સ્ત્રીઓના ટૂંકા ગાળામાં મોત થયા હતા. ત્યારબાદ જૂન મહિનામાં બિકાનેરની સરકારી હોસ્પિટલમાંથી વધુ એક ભયાનક કિસ્સો સામે આવ્યો હતો, જ્યાં સિઝેરિયન ઓપરેશન કરાવ્યા બાદ 6 સગર્ભા સ્ત્રીઓની કિડની અચાનક ફેલ થઈ ગઈ હતી. તેમાંથી 2 સ્ત્રીઓને લાંબી સારવાર બાદ પણ બચાવી શકાયા નહોતા અને તેમનું મોત નીપજ્યું હતું. જોધપુરની ડિવિઝન સ્તરની હોસ્પિટલોમાં પણ આવા બનાવો અવારનવાર નોંધાયા છે. જો માત્ર ભીલવાડાની જ વાત કરીએ તો, ચાલુ વર્ષના માર્ચ મહિનાથી લઈને અત્યાર સુધીના ગાળામાં કુલ 9 સગર્ભા સ્ત્રીઓના મૃત્યુ થઈ ચૂક્યા છે, જેમાંથી 5 મૃત્યુ તો માત્ર ચાલુ જુલાઈ મહિનાના પ્રથમ સપ્તાહમાં જ નોંધાયા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે હોસ્પિટલોમાં ઈન્ફેક્શન કંટ્રોલ અને હાઈજીનની સ્થિતિ કેટલી કંગાળ છે.

રાજસ્થાનમાં રાજકારણ ગરમાયું
આટલી મોટી સંખ્યામાં સગર્ભા સ્ત્રીઓના સતત થઈ રહેલા મૃત્યુને કારણે સમગ્ર રાજસ્થાનના રાજકીય ગલિયારાઓમાં ભારે ગરમાવો આવી ગયો છે અને વિપક્ષી નેતાઓએ વર્તમાન શાસક ભાજપ સરકારને આડે હાથ લીધી છે. રાજ્યના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર એક લાંબી પોસ્ટ લખીને ભાજપ સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. ગેહલોતે સવાલ ઉઠાવતા પૂછ્યું કે, "શું ભાજપ સરકારે રાજસ્થાનને ભગવાનની દયા પર છોડી દીધું છે? માત્ર 6 દિવસમાં 5 માતાઓના મોત અને બાંસવાડાની ઘટનાઓ અત્યંત હૃદયદ્રાવક અને ચિંતાજનક છે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ઓપરેશન થિયેટરના કલ્ચર ટેસ્ટનો રિપોર્ટ પોઝિટિવ હોવા છતાં ત્યાં સતત ઓપરેશનો ચાલુ રાખવા અને 30 થી 40 ઓપરેશન સામે માત્ર 5 સર્જિકલ સેટ હોવા તે ઘોર ગુનાહિત બેદરકારી અને નબળી તબીબી વ્યવસ્થાનું જ જીવંત ઉદાહરણ છે. તેમણે કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય પાસે તાત્કાલિક એક નિષ્ણાતોની ટીમ રાજસ્થાન મોકલીને આ સમગ્ર મામલાની નિષ્પક્ષ તપાસ કરાવવાની માંગ કરી છે.

હનુમાન બેનીવાલે સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા
બીજી તરફ, નાગૌરના સાંસદ અને રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક પાર્ટીના નેતા હનુમાન બેનીવાલે પણ સરકાર પર આકરા પ્રહારો કરતા સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું કે, રાજસ્થાનની અત્યંત નબળી અને લાચાર સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થા સતત નિર્દોષ માતાઓનો જીવ લઈ રહી છે. પહેલા કોટા, પછી બિકાનેર અને હવે ભીલવાડા-બાંસવાડાની ઘટનાઓ ભયાનક અને શરમજનક છે. બેનીવાલે સીધો આક્ષેપ કર્યો કે જો હોસ્પિટલ પ્રશાસનને ખબર હતી કે સાધનોની અછત છે અને સંક્રમણનું જોખમ છે, છતાં સિઝેરિયન ઓપરેશનો ચાલુ રાખવા એ સિસ્ટમની ઘોર નિષ્ફળતા છે. તેમણે રાજ્યના આરોગ્ય મંત્રીને બેજવાબદાર ગણાવતા કહ્યું કે આખી આરોગ્ય વ્યવસ્થા હાલમાં પોતે ICUમાં ધકેલાઈ ગઈ છે અને સરકારે નાગરિકોના જીવ પ્રત્યે અસંવેદનશીલતાની તમામ હદો વટાવી દીધી છે.

હોસ્પિટલ પ્રશાસનનો બચાવ 
ચારેય તરફથી ઘેરાયેલા આરોગ્ય વિભાગ અને હોસ્પિટલ વહીવટીતંત્રે આ તમામ આરોપો વચ્ચે પોતાનો બચાવ રજૂ કર્યો છે. ભીલવાડાની મહાત્મા ગાંધી હોસ્પિટલના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડૉ. અરુણ ગૌર અને મધર એન્ડ ચાઇલ્ડ હોસ્પિટલના મેનેજમેન્ટે તબીબી બેદરકારીના તમામ આરોપોને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે હોસ્પિટલના સ્તર પર કોઈ પણ પ્રકારની લાપરવાહી દાખવવામાં આવી નથી. ડોકટરોના જણાવ્યા અનુસાર, જિલ્લાના ગ્રામીણ વિસ્તારો અથવા પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો પરથી મોટાભાગના દર્દીઓને ત્યારે જ અહીં રિફર કરવામાં આવે છે જ્યારે તેમની સ્થિતિ અગાઉથી જ અત્યંત ગંભીર અને નાજુક થઈ ચૂકી હોય છે.

તબીબી ગૂંચવણોની દલીલ
તબીબી અધિકારીઓએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ તમામ મૃત્યુ પાછળ પ્રસૂતિ સાથે સંકળાયેલી જટિલ તબીબી ગૂંચવણો જવાબદાર છે. જેમાં પલ્મોનરી એમબોલિઝમ (ફેફસાની ધમનીમાં લોહી ગંઠાઈ જવું), ગંભીર એનિમિયા, ગર્ભાવસ્થા પ્રેરિત હાઇપરટેન્શન (PIH), એસ્પિરેશન અને એક્લેમ્પસિયા (પ્રસૂતિ દરમિયાન આંચકી આવવી) જેવી જીવલેણ સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. અધિકારીઓએ ખાતરી આપી છે કે વહીવટી તંત્ર દ્વારા દરેક એક કેસની ઝીણવટભરી તબીબી તપાસ કરવામાં આવી રહી છે અને જો ભવિષ્યમાં કોઈ સ્તર પર કોઈ કર્મચારી કે ડોક્ટરની બેદરકારી સાબિત થશે, તો તેની સામે કાયદા મુજબ કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ હૃદયદ્રાવક ઘટનાઓએ ફરી એકવાર સમગ્ર રાજ્યમાં માતૃત્વ આરોગ્ય સેવાઓની ગુણવત્તા, હોસ્પિટલોના આંતરિક સંસાધનો, ચેપ નિયંત્રણ પ્રણાલીઓ (Infection Control) અને કટોકટીના સમયે અપાતી પ્રસૂતિ સંભાળની ગુણવત્તાની નવેસરથી સમીક્ષા કરવાની તાતી જરૂરિયાત ઊભી કરી દીધી છે. હાલમાં તમામ પક્ષોની નજર વિવિધ તપાસ સમિતિઓના આગામી રિપોર્ટ અને સરકાર દ્વારા લેવામાં આવનારા કડક સુધારાત્મક પગલાં પર ટકેલી છે.