ગુજરાતમાં વન્ય અને જળચર પ્રજાતિઓની 5.65 લાખથી વધુ વસતી 

સુરેશ વણોલ, અમદાવાદ

આગામી 3 માર્ચના રોજ ‘વિશ્વ વન્ય જીવન દિવસ’ ની ઉજવણી થવા જઈ રહી છે. ગુજરાતમાં સિંહ, નીલગાય, વાંદરા, કાળીયાર, દિપડા, સાંભર, ચિંકારા, વરૂ, ઘુડખર, ડોલ્ફિન, સર્પ જેવી વિવિધ પ્રજાતિઓની અંદાજે 5.65 લાખથી વધુની વસતી નોંધાઈ છે. વિશ્વની વન્ય પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિઓ અંગે લોક જાગૃતિની સાથે સંરક્ષણ-સંવર્ધન થઈ શકે તેવી પ્રવૃતિઓ ગુજરાતમાં કરવામાં આવી રહી છે.

ગુજરાતમાં વર્ષ 2020માં થયેલી વન્યજીવ વસ્તી ગણતરી મુજબ એશિયાઈ સિંહની સંખ્યા 674થી વધુ, વર્ષ 2023 મુજબ નીલગાય 2.24 લાખથી વધુ, વાંદરા 2 લાખથી વધુ તેમજ જંગલી સુવર અને ચિત્તલ એક લાખથી વધુ જોવા મળ્યા છે. આ ઉપરાંત 9,170 કાળીયાર, 8,221 સાંભર, 6,208 ચિંકારા, 2,299, શિયાળ, 2,274 દિપડા, 2,272 લોંકડી, 1,484, વણીયર, 1 હજારથી વધુ ચોશીંગા તેમજ 222 વરૂ નોંધાયા છે. વર્ષ 2024માં યોજાયેલી ગણતરી મુજબ 7,672 જેટલા ઘુડખર, ભારતીય કોબ્રા, કોમન ક્રેટ, રસેલ્સ અને સો-સ્કેલ્ડ વાયપર જેવા 300થી વધારે ઝેરી સર્પો અને 680 જેટલી ડોલ્ફિન સહિત 5.65 લાખથી વધુ પ્રાણીઓ નોંધાયા છે. ગુજરાત માટે વન્યજીવ પ્રાણી સંરક્ષણ ક્ષેત્રે વિશેષ સિદ્ધિ ગણાય છે.

રાજ્યના જંગલોમાં ઘણા દુલર્ભ અને સંવેદનશીલ પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. જેમાં ભારતીય વરૂનો પણ સમાવેશ થાય છે. વન વિભાગ અને ગુજરાત ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (‘ગીર’) ફાઉન્ડેશન દ્વારા વર્ષ 2023માં વરૂની વસતી ગણતરી કરવામાં આવી હતી. 13 જિલ્લામાં અંદાજે 222 વરૂ નોંધાયા છે. સૌથી વધુ 80 વરૂ ભાવનગર જિલ્લામાં નોંધાયા છે. જ્યારે 39 નર્મદા જિલ્લામાં, 36 બનાસકાંઠામાં, 18 સુરેન્દ્રનગરમાં, 12-12 જામનગર અને મોરબીમાં તેમજ કચ્છ જિલ્લામાં 9-9 વરૂ જોવા મળ્યા છે. પોરબંદર, મહેસાણા, નવસારી, પાટણ, અરવલ્લી અને સુરત જિલ્લામાં પણ વરૂનું અસ્તિત્વ નોંધાયું છે.

દેશમાં એક માત્ર ગુજરાતમાં જોવા મળતા ઘુડખર રાજ્યનું ગૌરવ છે. રાજ્યમાં 7,672 જેટલી ઘુડખરની વસતી નોંધાઈ છે. અંદાજે 26.14 ટકાનો વધારો થયો છે. ઘુડખર મુખ્યત્વે 6 જિલ્લાઓમાં જોવા મળે છે, સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં સૌથી વધુ 2,705 ઘુડખર વસવાટ કરે છે. જ્યારે 1,993 ઘુડખર કચ્છ જિલ્લામાં, 1,615 પાટણમાં, 710 બનાસકાંઠામાં, 642 મોરબીમાં તેમજ 7 ઘુડખર અમદાવાદ જિલ્લામાં જોવા મળે છે. વર્ષ 1976માં 720, વર્ષ 1983માં 1,989, વર્ષ 1990માં 2,072, વર્ષ 1999માં 2,839, વર્ષ 2014માં 4,451, વર્ષ 2020માં 6,082 ઘુડખર નોંધાયા હતા. વર્ષ 2024માં ઉત્તરોત્તર વધારો થઈને ગુજરાતમાં છેલ્લી ગણતરી મુજબ 7,672 ઘુડખર નોંધાયા છે.

ગુજરાત સૌથી લાંબો સમુદ્રી કિનારો ધરાવતો હોવાના લીધે સમૃદ્ધ જળચર પ્રાણી વારસો છે. અનેક દુર્લભ જળચર પ્રાણીઓ ગુજરાતમાં જોવા મળે છે. જેમાં સૌથી સુંદર અને આકર્ષક પ્રાણી છે ‘ડોલ્ફિન’. ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા ગુજરાતમાં ડોલ્ફિનની વસતી ગણતરી કરવામાં આવી હતી. ગુજરાતના 4,087 ચો. કિ.મી.ના દરિયાઈ વિસ્તારમાં અંદાજે 680 ડોલ્ફિન નોંધાઈ છે. સ્વસ્થ ઇકોસિસ્ટમ માટે ડોલ્ફિન ખુબ જ મહત્વનું જળચર પ્રાણી છે. જે સમુદ્રી ઇકોસિસ્ટમમાં સંતુલન સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ મદદ કરે છે. ગુજરાતના દરિયા કિનારે જોવા મળતી ડોલ્ફિન દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે નવું આકર્ષણ કેન્દ્ર બની છે.

કેન્દ્ર સરકારે કચ્છના બન્ની વિસ્તારમાં ‘ચિત્તા કન્ઝર્વેશન બ્રિડીંગ સેન્ટર’ તૈયાર કરવા મંજૂરી આપી છે. જેનું કામ હાલ પ્રગતિમાં છે. જે ભવિષ્યમાં ચિત્તાના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે અગત્યનો ભાગ ભજવશે. 

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશ(WHO)ની માર્ગદર્શિકા મુજબ વલસાડ જિલ્લાના ધરમપુર ખાતે સૌપ્રથમ “સર્પ સંશોધન સંસ્થાન”ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યાં સર્પદંશને લગતા સંશોધન, નિવારણ, નિદાન, સારવાર, પુનર્વસન તેમજ ગુજરાત અને પડોશી રાજ્યોના મેડિકલ અધિકારીઓને સર્પદંશના ઉપચાર તથા વ્યવસ્થાપન અંગે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ સંસ્થાનમાં 300થી વધારે ઝેરી સાપ રખાયા છે. જેની સંખ્યા ભવિષ્યમાં 3 હજાર સુધી લઈ જવામાં આવશે. અહીં WHOની માર્ગદર્શિકા અનુસાર સાપમાંથી વેનમ કલેક્શનની કામગીરી પણ શરૂ કરવામાં આવી છે. ધરમપુર ખાતેના સર્પ સંશોધન સંસ્થાનમાં મુખ્ય ચાર ઝેરી સાપો ભારતીય કોબ્રા, કોમન ક્રેટ, રસેલ્સ વાયપર અને સો-સ્કેલ્ડ વાયપરને રાખવામાં આવે છે.