શું તમને ખબર છે કે ભારતમાં સૌથી વધુ ક્યાં વિસ્તારમાં થાય છે એરંડાનું ઉત્પાદન?

છેલ્લાં ચાર દાયકાથી એરંડાના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતે સમગ્ર વિશ્વમાં ‘એરંડાના હબ’ તરીકે ઓળખ મેળવી છે. એરંડાના વાવેતર વિસ્તાર, ઉત્પાદન અને ઉત્પાદક્તામાં ગુજરાત માત્ર દેશમાં નહી પણ વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે. વર્ષ 2024-25 દરમિયાન 6.46 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં એરંડાના વાવેતર સાથે ગુજરાતે ચાર દાયકાથી દેશમાં પ્રથમ રહેવાના ક્રમને જાળવી રાખ્યો છે. દેશના કુલ એરંડા ઉત્પાદનમાં 81.42 ટકાના ફાળા સાથે ગુજરાત દેશનું સૌથી મોટું એરંડા ઉત્પાદક રાજ્ય બન્યુ છે. ગુજરાતની એરંડા અને એરંડિયા તેલની (દિવેલની) વિશ્વસનીયતા અને ઉચ્ચ ગુણવત્તા વૈશ્વિક બજારમાં અકબંધ છે.    

કૃષિ વિભાગના જણાવ્યા પ્રમાણે વર્ષ 2003માં રાજ્યનો એરંડા પાકનો કુલ વાવેતર વિસ્તાર માત્ર 2.90 લાખ હેક્ટર હતો. જે વર્ષ 2024-25માં વધીને 6.46 લાખ હેકટર એટલે કે બમણો થયો છે. માત્ર વાવેતર વિસ્તાર નહી પણ એરંડાના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતામાં પણ ગુજરાતે સતત વધારો કર્યો છે. વર્ષ 2003 માં રાજ્યનું એરંડા ઉત્પાદન 5.41 લાખ મેટ્રિક ટન હતું. જે વર્ષ 2024માં ત્રણ ગણા વધારા સાથે 15.95 લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે. તેવી જ રીતે, એરંડાની ઉત્પાદકતા વર્ષ 2003માં 1,864 કિલોગ્રામ પ્રતિ હેક્ટર હતી. જે વધીને વર્ષ 2024માં 2,200 કિલોગ્રામ પ્રતિ હેક્ટર થઇ છે.

કૃષિ મંત્રી રાઘવજી પટેલે જણાવ્યું કે, એરંડાના ઉત્પાદન અને આવકમાં વધારો મેળવવા રાજ્યના મોટાભાગના ખેડૂતો ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતી એરંડાની સુધારેલી અને હાઈબ્રીડ જાતોનું વાવેતર કરી રહ્યા છે. મહેસાણા જિલ્લાનો કડી પંથક એરંડાની સૌથી વધુ ઉત્પાદકતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં અવ્વલ છે.  મહેસાણા ઉપરાંત સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, સુરેન્દ્રનગર, કચ્છ, અમદાવાદ, ખેડા, વડોદરા, રાજકોટ, જામનગર અને ગાંધીનગર જિલ્લામાં પણ એરંડાનું પુષ્કળ વાવેતર થાય છે. 

ભારતીય જાતનાં એરંડામાં તેલનું પ્રમાણ 48 ટકા હોય છે. 48 ટકામાંથી લગભગ 42 ટકા તેલ કાઢવામાં આવે છે. જ્યારે બાકીના 6 ટકાનો ભાગ ખોળમાં રહી જાય છે. એરંડિયા તેલમાં રિસિનોલેઇન નામના ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ ભરપૂર હોય છે. તેથી એરંડાના તેલનો ઉપયોગ કાચા માલ તરીકે પેઇન્ટ્સ, લુબ્રિકન્ટ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, કોસ્મેટિક્સ, કાગળ, રબર, ખાદ્ય ઉમેરણો જેવા ઉદ્યોગોમાં વધી રહ્યો છે. એરંડાના તેલનો ઉપયોગ હાઇ-સ્પીડ એન્જિન અને વિમાનોમાં લુબ્રિકન્ટ તરીકે, બાયો ડીઝલ, પશુ ચિકિત્સા અને ઔષધીય કામોમાં પણ વધ્યો છે. એરંડામાંથી તેલ કાઢ્યા બાદ બચેલા એરંડાના ખોળનો ઉપયોગ કૃષિમાં કાર્બનિક ખાતર તરીકે થાય છે. ભારત સહિત પાકિસ્તાન, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશ દેશોમાં ઘઉં, ચોખા અને કઠોળ જેવા ખાદ્યાન્નને સડતા અટકાવવા માટે એરંડાનું તેલ લગાવીને સાચવવામાં આવે છે. 

ઉલ્લેખનીય છે કે, ભારત વૈશ્વિક માંગના 90 ટકા એરંડાનું ઉત્પાદન કરે છે. ભારતના કુલ એરંડા ઉત્પાદનમાં 81 ટકા ફાળા સાથે ગુજરાત મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્ય છે. વર્ષ 1960માં સમગ્ર વિશ્વનું એરંડા ઉત્પાદન 5.8 લાખ મેટ્રિક ટન હતું. જેમાં ભારતનો ફાળો 1.09 લાખ મેટ્રિક ટન હતો. જ્યારે વર્ષ 2020માં વૈશ્વિક એરંડા ઉત્પાદન 20.5 લાખ મેટ્રિક ટન નોંધાયું હતું. જેમાં ભારતનો ફાળો 18.42 લાખ મેટ્રિક ટન રહ્યો હતો.