એશિયાઈ સિંહ: ગુજરાતનું ગૌરવ અને ગીરનો રાજા

એશિયાઈ સિંહ, જે સિંહ, સાવજ, ઊંટિયો વાઘ, બબ્બર શેર, કેસરી, ડાલામત્થો જેવા ઉપનામોથી ઓળખાય છે, તે વિશ્વના એકમાત્ર નિવાસસ્થાન ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ગીર અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે. વર્ષ 1980થી ગીર એશિયાઈ સિંહોના એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન તરીકે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત થયું છે. આ સિંહ માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ એશિયાનું પણ ગૌરવ છે.   સિંહ વસ્તી ગણતરી: એક અનન્ય પ્રયાસ   ગુજરાત સરકારના વન વિભાગ દ્વારા દર પાંચ વર્ષે એશિયાઈ સિંહોની વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવે છે. આગામી 16મી વસ્તી ગણતરી-2025 તા. 10 થી 13 મે દરમિયાન બે તબક્કામાં યોજાશે. પ્રાથમિક અંદાજ 10-11 મે અને આખરી અંદાજ 12-13 મે દરમિયાન હાથ ધરાશે. આ ગણતરી રાજ્યના 11 જિલ્લાના 58 તાલુકાઓમાં ફેલાયેલા 35,000 ચો.કિ.મી.ના વિસ્તારમાં ‘ડાયરેક્ટ બીટ વેરીફિકેશન’ પદ્ધતિથી કરવામાં આવશે. આ પદ્ધતિ લગભગ 100% ચોકસાઈ આપે છે અને માનક ભૂલની શક્યતા નહિવત્ રહે છે.   આ કામગીરીમાં લગભગ 3,000 સ્વયંસેવકો, રિજિયનલ, ઝોનલ અને સબ-ઝોનલ અધિકારીઓ, ગણતરીકારો અને નિરીક્ષકો સામેલ થશે. તેઓને સિંહોની નોંધ માટે નિયત પત્રકો અને નકશા આપવામાં આવશે, જેમાં સિંહની હિલચાલ, લિંગ, ઉંમર, ઓળખ ચિહ્નો, જી.પી.એસ. લોકેશન અને ગૃપ કંપોઝિશન જેવી વિગતો નોંધાશે.   આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ   સિંહોની વ્યક્તિગત ઓળખ માટે હાઈ રિઝોલ્યુશન કેમેરા, કેમેરા ટ્રેપ્સ અને રેડિયો કોલર જેવા અદ્યતન સાધનોનો ઉપયોગ થશે. e-GujForest એપ્લિકેશન દ્વારા રિયલ-ટાઇમ ડેટા એન્ટ્રી અને જી.પી.એસ. લોકેશન સાથે ફોટા નોંધાશે, જે ચોકસાઈ અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરશે. આ ઉપરાંત, જી.આઇ.એસ. સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ સર્વેક્ષણ વિસ્તારોના નકશા તૈયાર કરવા અને સિંહોની હિલચાલ તેમજ વિતરણ પેટર્ન ટ્રેક કરવા માટે થશે.   સિંહોનું સંરક્ષણ: ગુજરાતનો અવિરત પ્રયાસ   ગુજરાત સરકારે એશિયાઈ સિંહોના સંરક્ષણ માટે અનેક પગલાં લીધાં છે. ગ્રામ્ય કક્ષાએ ઇકો-ડેવલપમેન્ટ કમિટીની સ્થાપના, વન્ય પ્રાણી મિત્રોની નિમણૂક, નૈસર્ગિક શૈક્ષણિક કેમ્પનું આયોજન, ગીરની વનસ્પતિ અને તૃણાહારી જીવસૃષ્ટિનું નિરીક્ષણ તેમજ સ્થાનિક લોકોનો સહકાર આ પ્રયાસોનો હિસ્સો છે. આના પરિણામે સિંહોની વસ્તીમાં સતત વધારો નોંધાયો છે.  વર્ષ 1936માં પ્રથમ સિંહ વસ્તી ગણતરી યોજાઈ હતી. 1995માં 304, 2001માં 327, 2005માં 359, 2010માં 411, 2015માં 523 અને 2020માં 674 સિંહો નોંધાયા. આ આંકડા ગુજરાતના સંરક્ષણ પ્રયાસોની સફળતા દર્શાવે છે.   નવા આશ્રયસ્થાનની શરૂઆત   વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં શરૂ થયેલા “મેક ઇન ઇન્ડિયા”ના લોગોમાં એશિયાઈ સિંહને સ્થાન મળ્યું છે. વન વિભાગે સિંહો માટે વૈકલ્પિક આશ્રયસ્થાન તરીકે બરડા અભયારણ્યનો વિકાસ શરૂ કર્યો છે, જે ગીરની વસ્તીને વધુ સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરશે.   સિંહનો ઐતિહાસિક પ્રવાસ   એશિયાઈ સિંહની ઉત્પત્તિ હિમ યુગ દરમિયાન મધ્ય યુરોપમાં થઈ હતી. હિમ યુગની સમાપ્તિ બાદ સિંહ એશિયા, આફ્રિકા અને ભારત તરફ આગળ વધ્યો. જનીનિક અભ્યાસ મુજબ, એશિયાઈ અને આફ્રિકન સિંહ 55,000 થી 1 લાખ વર્ષ પહેલાં છૂટાં પડ્યાં. નિષ્ણાતોના મતે, સિંહ 6,000 વર્ષ પહેલાં ઉત્તર-પશ્ચિમ માર્ગે ભારતમાં પ્રવેશ્યો, જોકે સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના પુરાવા 30 લાખ વર્ષ પહેલાંની હાજરી દર્શાવે છે. બુદ્ધના સમયે (ઈ.સ. 600 પૂર્વે) સિંહ સિંધથી બંગાળ અને હિમાલયથી નર્મદા સુધી જોવા મળતો હતો.   સૌરાષ્ટ્રમાં સિંહનું આગમન ચોક્કસ સમયે થયું તે કહેવું મુશ્કેલ છે. ભૂતકાળમાં સૌરાષ્ટ્ર પાણીથી ઘેરાયેલું હતું, અને ખંભાત અને કચ્છના અખાતો દ્વારા જોડાયેલા હતા. જ્યારે આ વિસ્તારોમાં માટીનું પુરાણ થયું, ત્યારે સિંહ સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રવેશ્યો હશે. ચંદ્રગુપ્ત બીજાના સમયે (ઈ.સ. 4થી થી સદી) સિંહની હાજરીની સૌથી જૂની સાબિતી મળે છે, જેમણે સુવર્ણમુદ્રા પર સિંહની છાપ અંકિત કરાવી હતી.   એશિયાઈ સિંહ ગુજરાતની શાન છે, અને ગીર અભયારણ્ય તેનું એકમાત્ર ઘર છે. ગુજરાત સરકાર, વન વિભાગ અને સ્થાનિક સમુદાયના સહયોગથી સિંહોની વસ્તી અને સંરક્ષણમાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી છે. આગામી વસ્તી ગણતરી-2025 આ પ્રયાસોનું આગળનું પગલું હશે, જે એશિયાઈ સિંહના ભવિષ્યને વધુ સુરક્ષિત બનાવશે.