કેમ ભારતે દક્ષિણ એશિયામાં પ્રભાવ જાળવવો જરૂરી?

દક્ષિણ એશિયામાં ભારતે હવે નવો ગેમપ્લાન ઘડવો પડશે

જ્યારે પાકિસ્તાનના જોઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ કમિટી ચેરમેન જનરલ સાહિર શમશાદ મિર્ઝા એ બાંગ્લાદેશના ચીફ એડવાઇઝર પ્રોફેસર મુહંમદ યુનુસ સાથે ઢાકામાં મુલાકાત લીધી, ત્યારે આ બેઠક માત્ર સૌજન્ય મુલાકાત નહોતી. ભારત માટે આ બેઠક દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય પાટા પર બદલાતા સમીકરણોનો સંકેત હતી.

બંધ દ્વારની અંદર થયેલી ચર્ચામાં વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને રક્ષા સહકાર જેવા વિષયો પર ચર્ચા થઈ — એ બધા જ ક્ષેત્રો જ્યાં ભારત લાંબા સમયથી પ્રભાવ ધરાવે છે. પણ આ વખતે પાકિસ્તાનનું હેતુ સ્પષ્ટ હતું — બાંગ્લાદેશના રાજકીય પરિવર્તનના સમયમાં ભારતના પ્રભાવને નબળું પાડવાનું.
આ બેઠક 1971 પછી પહેલી વખત પાકિસ્તાની સૈનિક નેતૃત્વે બાંગ્લાદેશની મુલાકાત લીધી, જે સ્વતંત્રતા યુદ્ધના તીવ્ર ઇતિહાસને ફરી સ્પર્શે છે.

અધિકૃત નિવેદનથી વધુ વાંચવું જરૂરી છે

ઢાકાનું સત્તાવાર નિવેદન સામાન્ય હતું — "ભાઈચારું, વેપાર અને શાંતિ". પરંતુ હકીકતમાં આની પાછળ વધુ ઊંડો રાજકીય સંદેશ છુપાયેલો હતો. શેખ હસીના સરકારના પતન બાદ પ્રોફેસર યુનુસના નેતૃત્વ હેઠળ બાંગ્લાદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મેળવવાના પ્રયાસમાં છે, જ્યારે પાકિસ્તાન તેને એક રાજકીય તક તરીકે જુએ છે.

પાકિસ્તાન હવે પોતાને દક્ષિણ એશિયાના મધ્યમ અને મુસ્લિમ બહુમતી દેશોના જોડાણકાર તરીકે પ્રોજેક્ટ કરવા ઈચ્છે છે, અને બાંગ્લાદેશને ભારતથી દૂર ખેંચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. સૂત્રો મુજબ, આ ચર્ચાનો હેતુ ભવિષ્યમાં ઇન્ટેલિજન્સ શેરિંગ અને સૈનિક તાલીમના ક્ષેત્રે સહકારવધારવાનો હોઈ શકે છે.

કરાચી–ચિટાગોંગ શિપ રૂટ શરૂ થયા અને ઢાકા–કરાચી એર રૂટ શરૂ થવાની તૈયારી બતાવે છે કે બંને દેશો હવે સંબંધો સામાન્ય બનાવવા ઇચ્છે છે — પરંતુ તેમાં વ્યૂહાત્મક ઇરાદા પણ છુપાયેલા છે.

દક્ષિણ એશિયાનું નવા સમયનું સમીકરણ

ભારતના રણનીતિક વિચારો માટે આ એક દક્ષિણ એશિયાઈ પુનઃવ્યવસ્થાપનનો આરંભ છે. અત્યાર સુધી ભારતે પાકિસ્તાન સામે રક્ષણાત્મક નીતિ અને બાંગ્લાદેશ સાથે આર્થિક સહકારના આધાર પર સંતુલન રાખ્યું છે. પરંતુ હવે પાકિસ્તાન–બાંગ્લાદેશ ચર્ચા નવા પરિબળો લાવી રહી છે.

પાકિસ્તાન હવે ઓઆઇસી પ્રકારના મુસ્લિમ દેશોના ગઠબંધનનો ભાગ બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જેમાં અફઘાનિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશને જોડવાની વાત છે. મિસઇન્ફોર્મેશન, સોશિયલ મીડિયા અને વૈશ્વિક સંઘર્ષો જેવા વિષયોનો ઉલ્લેખ આ રાજકીય હેતુને ઢાંકી રાખે છે.

ભારત માટે, જે વર્ષોથી બાંગ્લાદેશના વિકાસમાં સૌથી મોટો ભાગીદાર રહ્યું છે — વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને રક્ષા તાલીમ મારફતે — આ એક ચેતવણીરૂપ સંકેત છે. યુનુસ સરકારની ઇસ્લામાબાદ પ્રત્યેની નમ્રતા એ સંતુલિત વિદેશ નીતિ ઘડવાનો પ્રયાસ છે, ન કે ભારતથી દૂર થવાનો સ્પષ્ટ નિર્ણય.

ભારતની વ્યૂહાત્મક સમજદારી

ભારતના વિદેશ મંત્રાલય અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર મંડળ માટે આ સમય ઉતાવળનો નથી, પરંતુ ધીરજથી વ્યૂહાત્મક વાંચન કરવાનો છે. ભારતે તાત્કાલિક ત્રણ દિશામાં ધ્યાન આપવું જોઈએ:

1. કનેક્ટિવિટી કૂટનીતિ મજબૂત કરવી – સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી પૂરા કરવું.

2. ઇન્ટેલિજન્સ દેખરેખ વધારવી – બાંગ્લાદેશ-પાકિસ્તાન વચ્ચેના સૈનિક કે મરીન સહકાર પર ધ્યાન રાખવું.

3. રાજકીય પુનઃસંવાદ સ્થાપિત કરવો – ઢાકાના આંતરિક વર્તુળ સાથે શાંતિપૂર્ણ બેકચેનલ ચર્ચાઓ દ્વારા વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવો.

ભારત પાસે હજી પણ સંસ્થાગત અને સાંસ્કૃતિક ઊંડાણનો ફાયદો છે — સરહદ, નદી, વેપાર અને જન-જનના સંબંધો ભારતને બાંગ્લાદેશમાં સ્વાભાવિક પ્રભાવ આપે છે. પાકિસ્તાન પ્રતીકાત્મક જીત ઈચ્છે છે, પરંતુ ભારત પાસે વાસ્તવિક વ્યૂહાત્મક શક્તિ છે.

ભારત માટેનો સંદેશ

પાકિસ્તાનનું બાંગ્લાદેશ પ્રત્યેનું આ તાજેતરનું ખૂલ્લું વ્યૂહાત્મક આલિંગન ચેતવણી સમાન છે. ઢાકામાં થયેલી આ બેઠક બતાવે છે કે હસીના બાદના સમયમાં સત્તા ખાલીપો પાકિસ્તાન માટે નવી તક બની રહ્યો છે.

ભારત માટે યોગ્ય જવાબ સહયોગમાં છે, સ્પર્ધામાં નહીં. ‘પડોશ પ્રથમ’ નીતિને હવે નવી વ્યાખ્યા આપવાની છે — દબાણ કરતાં વિશ્વાસ અને સ્થિરતાને મહત્વ આપવું.
2026ની ચૂંટણી પહેલા ભારતની કામગીરી એ નક્કી કરશે કે તે દક્ષિણ એશિયાનું એજન્ડા નક્કી કરનાર રહેશે કે માત્ર પ્રતિસાદ આપનાર.

દક્ષિણ એશિયા બદલાઈ રહ્યું છે — અને હવે ભારતની આગામી ચાલ નક્કી કરશે તેનું ભવિષ્ય.