PAN વગર Transaction કરનાર સાવધાન! Form 97 અને Form 98નો નવો નિયમ શું કહે છે?

PAN Card વગર નિર્ધારિત મોટા નાણાકીય વ્યવહાર કરનાર લોકો માટે મહત્વના સમાચાર છે. Income Tax Rules 2026 હેઠળ PAN ન ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે Form 97માં declaration આપવાની નવી વ્યવસ્થા છે, જ્યારે Form 97 મેળવનારા નિર્ધારિત reporting persons/entitiesએ Form 98 દ્વારા આ માહિતી Income Tax Departmentને આપવાની રહેશે.

નવા નિયમો હેઠળ PAN ન હોવું એટલે મોટા અથવા નિર્ધારિત financial transactionની માહિતી Income Tax Department સુધી નહીં પહોંચે એવું નથી. PAN વગર કોઈ વ્યક્તિ Rule 159(2) હેઠળ આવતો નિર્ધારિત transaction કરે તો તેને Form 97માં જરૂરી વિગતો આપવી પડી શકે છે. ત્યારબાદ લાગુ પડતી reporting entity Form 98 દ્વારા આ declarationની વિગતો Income Tax Departmentને report કરશે.

PAN Card વગર transaction કરશો તો શું થશે?

Income Tax Act, 2025 અને Income Tax Rules, 2026 હેઠળ PAN ન ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે નિર્ધારિત transactionsમાં declaration આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. Rule 159(2) હેઠળ આવતા transaction માટે PAN ન હોય તો Form No. 97નો ઉપયોગ થાય છે. Income Tax Departmentની સત્તાવાર FAQ મુજબ Form 97એ અગાઉ ઉપયોગમાં લેવાતા Form 60નું સ્થાન લીધું છે. એટલે PAN વગર transaction કરવાની સ્થિતિમાં માત્ર PAN ન હોવાને કારણે reporting પ્રક્રિયા અટકી જતી નથી.

Form 97 શું છે?

Form 97 PAN વગરના વ્યક્તિ માટેનું declaration form છે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ Rule 159(2) હેઠળ આવતો નિર્ધારિત transaction કરે છે અને તેની પાસે PAN નથી, ત્યારે લાગુ પડતી શરતો અનુસાર Form 97માં જરૂરી માહિતી આપવાની રહે છે. Form 97માં વ્યક્તિની ઓળખ, સરનામું અને અન્ય જરૂરી વિગતો જેવી માહિતી લેવામાં આવે છે. PAN માટે અરજી કરી હોય અને PAN allotment બાકી હોય તો સંબંધિત application details પણ જરૂરી હોય ત્યારે દર્શાવી શકાય છે. આ રીતે Form 97 PAN વગરના નિર્ધારિત transaction માટે નવી Income Tax compliance પ્રક્રિયાનો મહત્વનો ભાગ છે.

Form 98 શું છે અને તેનો ઉપયોગ કોણ કરશે?

Form 98 સામાન્ય PAN વગરના વ્યક્તિએ પોતે ભરવાનું form નથી. Rule 160 મુજબ, Form 97માં declaration મેળવનારા નિર્ધારિત reporting persons/entitiesએ Form 98માં declarationની વિગતો Income Tax Departmentને submit કરવાની હોય છે. આ reporting electronic data transmission દ્વારા designated server પર કરવામાં આવે છે અને reporting entityને acknowledgement number મળે છે. Reporting personએ સંબંધિત Form 97ને નિર્ધારિત સમયગાળા સુધી સાચવી રાખવાનું પણ હોય છે.

અર્થાત્:

PAN વગરની વ્યક્તિ → Form 97 declaration → Reporting person/entity → Form 98 → Income Tax Department

આ નવી પ્રક્રિયાને સરળ રીતે સમજવાનો આ સૌથી સીધો રસ્તો છે.

Form 97 અને Form 98 વચ્ચે શું તફાવત છે?

Form કોના માટે? મુખ્ય કામ Form 97 PAN ન ધરાવતી વ્યક્તિ નિર્ધારિત transaction માટે declaration Form 98 નિર્ધારિત reporting person/entity Form 97ની વિગતો Income Tax Departmentને report કરવી

Income Tax Departmentની FAQ મુજબ Form 97 અગાઉના Form 60નું replacement છે, જ્યારે Form 98 અગાઉની Form 61 reporting વ્યવસ્થાને replace કરે છે.

Form 98 ભરવાની છેલ્લી તારીખ શું છે?

Income Tax Rules 2026ના Rule 160માં Form 98 માટે reporting deadlines નક્કી કરવામાં આવી છે.

30 સપ્ટેમ્બર સુધી મળેલી Form 97 declarations

30 સપ્ટેમ્બર સુધી પ્રાપ્ત થયેલી declarationsની વિગતો 31 ઓક્ટોબર સુધીમાં Form 98 દ્વારા report કરવાની રહેશે.

31 માર્ચ સુધી મળેલી Form 97 declarations

31 માર્ચ સુધી પ્રાપ્ત થયેલી declarationsની વિગતો સંબંધિત financial year પછીના financial yearમાં 30 એપ્રિલ સુધીમાં report કરવાની રહેશે.

આથી Form 98ની reporting વર્ષમાં બે cyclesમાં થાય છે:

એપ્રિલ–સપ્ટેમ્બર declarations → 31 ઓક્ટોબર સુધી reporting

ઓક્ટોબર–માર્ચ declarations → 30 એપ્રિલ સુધી reporting

જૂના Form 60 અને Form 61નું શું થયું?

નવા Income Tax Rules 2026માં PAN વગરના નિર્ધારિત transactions માટે Form 97એ Form 60નું સ્થાન લીધું છે.

તે જ રીતે Form 97ની declaration મેળવનાર નિર્ધારિત reporting persons/entities માટે Form 98 દ્વારા half-yearly statement આપવાની વ્યવસ્થા છે, જે અગાઉની Form 61 reporting વ્યવસ્થાની જગ્યાએ આવી છે.

અર્થાત્ નવા Income Tax frameworkમાં PAN વગરના નિર્ધારિત transaction માટે મુખ્ય બે forms છે:

Form 97 — વ્યક્તિનું declaration

Form 98 — reporting entityનું statement

PAN વગર મિલકત અથવા સોનાની ખરીદી કરી શકાય છે?

આ મુદ્દે એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. 

PAN વગરની વ્યક્તિ દરેક પ્રકારની ખરીદી માટે આપમેળે Form 97 ભરે એવું નથી. Form 97ની requirement Rule 159(2)માં નિર્ધારિત transactions સાથે જોડાયેલી છે. તેથી કોઈ ચોક્કસ મિલકત, સોનું અથવા અન્ય high-value transaction માટે PAN અને Form 97ની requirement transactionની category અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓ પ્રમાણે તપાસવી જોઈએ.

આ કારણે “PAN વગર કોઈ પણ મોટી ખરીદી કરી શકાશે નહીં” અથવા “PAN વગરની ખરીદી Income Tax Departmentને ખબર નહીં પડે”  બંને પ્રકારના blanket claims ટાળવા યોગ્ય છે.

Form 97માં કઈ માહિતી આપવી પડે?

Form 97માં declaration આપતી વખતે વ્યક્તિની ઓળખ અને સંપર્ક સંબંધિત વિગતો જેવી જરૂરી માહિતી લેવામાં આવે છે. સત્તાવાર Income Tax Rulesમાં Form 97 માટે વ્યક્તિનું નામ, Aadhaar Number, સરનામું, mobile number, telephone number અને email ID સહિતની વિગતો માટે fields આપવામાં આવી છે. PAN માટે અરજી કરી હોય પરંતુ PAN allotment બાકી હોય તો application સંબંધિત વિગતો પણ દર્શાવવાની જોગવાઈ છે. આથી PAN વગર નિર્ધારિત transaction કરનાર વ્યક્તિએ declarationમાં સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી મહત્વપૂર્ણ છે.

CBDTનો નવો reporting framework કેમ મહત્વનો છે?

Income Tax Rules 2026 હેઠળ PAN વગરના નિર્ધારિત transactions માટે declaration અને reportingને વધુ structured બનાવવામાં આવી છે. નવી વ્યવસ્થામાં transaction કરતી PAN વગરની વ્યક્તિ તરફથી Form 97 અને સંબંધિત reporting person/entity તરફથી Form 98નો ઉપયોગ થાય છે. આથી PAN ઉપલબ્ધ ન હોવા છતાં, જ્યાં Rule 159 અને Rule 160 લાગુ પડે છે ત્યાં transaction સંબંધિત માહિતી Income Tax reporting frameworkમાં આવી શકે છે.

PAN વગર મોટા transaction કરનારોએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?

જો તમે PAN વગર કોઈ નિર્ધારિત financial transaction કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા હોવ, તો નીચેની બાબતો તપાસો:

• transaction Rule 159(2) હેઠળ આવે છે કે નહીં
• PAN જરૂરી છે કે Form 97 declarationથી transaction કરી શકાય છે
• Form 97માં કઈ વિગતો આપવાની છે
• transaction સ્વીકારનાર reporting person/entity પર Form 98ની reporting લાગુ પડે છે કે નહીં
• જરૂરી documents અને identification details સાચી છે કે નહીં

મુખ્ય વાત એ છે કે PAN ન હોવું reportingથી આપમેળે મુક્તિ નથી. જ્યાં નવા Income Tax Rulesની Form 97 અને Form 98ની જોગવાઈ લાગુ પડે છે ત્યાં declaration અને reporting બંને પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

PAN, Form 97 અને Form 98 અંગે સરળ સમજ

PAN નથી?
નિર્ધારિત transaction માટે Form 97ની જરૂર પડી શકે છે.

Form 97 કોણ આપે?
PAN વગરની સંબંધિત વ્યક્તિ.

Form 98 કોણ ભરે?
Rule 160 હેઠળ નિર્ધારિત reporting person/entity.

Form 98 ક્યારે ભરવું?
30 સપ્ટેમ્બર સુધીની declarations માટે 31 ઓક્ટોબર સુધી અને 31 માર્ચ સુધીની declarations માટે આગામી financial yearની 30 એપ્રિલ સુધી.

Form 97 કયા જૂના formનું replacement છે?
Form 60.

Form 98 કયા જૂના reporting formનું replacement છે?
Form 61.

Bottom Line

PAN Card વગર નિર્ધારિત મોટા transaction કરવાથી reporting processથી બચી શકાય છે એવી માન્યતા રાખવી યોગ્ય નથી. Income Tax Rules 2026માં PAN વગરના ચોક્કસ transactions માટે Form 97 declaration અને સંબંધિત reporting entities માટે Form 98 reportingની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

પરંતુ આ નિયમ દરેક સામાન્ય ખરીદી પર લાગુ પડતો નથી. Form 97 અને Form 98ની requirement Rule 159 અને Rule 160માં નિર્ધારિત transaction અને reporting persons/entities પર આધારિત છે. તેથી transaction કરતા પહેલાં લાગુ પડતી ચોક્કસ tax requirement તપાસવી જરૂરી છે.