સોના-ચાંદી પર આયાત ડ્યુટીમાં તોતિંગ વધારો

India Gold Duty Hike: ભારત સરકારે અર્થતંત્રને સ્થિર કરવા અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પરના દબાણને ઘટાડવા માટે એક અત્યંત કઠોર નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકારે સોના અને ચાંદીની આયાત પર લાગતી અસરકારક આયાત ડ્યુટીને 6% થી સીધી વધારીને 15% કરી દીધી છે. બુધવારે જારી કરાયેલા આ સત્તાવાર આદેશની અસર ગુરુવારે એટલે કે 13 મેના રોજ વાયદા બજાર (MCX) પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી. આ વધારાના પગલે સ્થાનિક બજારમાં સોનાના ભાવમાં પ્રતિ 10 ગ્રામ ₹10,000 અને ચાંદીમાં પ્રતિ કિલો ₹18,000નો તોતિંગ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ આર્થિક ફેરફાર બાદ, 10 ગ્રામ સોનાનો ભાવ ₹1.63 લાખ અને 1 કિલો ચાંદીનો ભાવ ₹2.97 લાખની વિક્રમી સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. નોંધનીય છે કે, પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત સરકારે આ કડક આર્થિક પગલું ભર્યું છે.

નવું ટેક્સ માળખું અને તેની ગણતરી
સરકારે સોના પરના ટેક્સ માળખામાં બે સ્તરે ફેરફાર કર્યા છે. પ્રથમ, સોના પરની બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી 5% થી વધારીને 10% કરવામાં આવી છે. બીજું, એગ્રીકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સેસ (AIDC) 1% થી વધારીને 5% કરવામાં આવ્યો છે. આ બંનેના સંયોજનથી કુલ અસરકારક આયાત ડ્યુટી 15% થઈ ગઈ છે. અગાઉ, વર્ષ 2024ના બજેટમાં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે આ ડ્યુટી 15% થી ઘટાડીને 6% કરી હતી, પરંતુ બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને જોતા સરકારે ફરી જૂનો દર લાગુ કર્યો છે. આ ઉપરાંત, UAE થી આવતા નિર્ધારિત ક્વોટા હેઠળના સોના પર પણ મળતી રાહતોમાં કાપ મૂકીને ડ્યુટીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે.

સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર કેવી અસર પડશે?
સોના પરની આયાત ડ્યુટી એ ભારતમાં સોનાની છૂટક કિંમત નક્કી કરતું સૌથી મહત્વનું પરિબળ છે. આ ફેરફારને કારણે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ઘરેણાં ખરીદવા હવે ખૂબ જ મોંઘા સાબિત થશે. એક સરળ ગણતરી મુજબ, જો ગ્રાહક એક લાખ રૂપિયાનું સોનું ખરીદે છે, તો અગાઉ 6% લેખે ₹6,000 શુલ્ક લાગતો હતો, જે હવે 15% મુજબ વધીને ₹15,000 થઈ જશે. એટલે કે, ગ્રાહકે સીધા ₹9,000 વધુ ચૂકવવા પડશે. જો 24 કેરેટ સોનાનો ભાવ 6% ડ્યુટી સાથે ₹1,50,000 હતો, તો હવે 15% ડ્યુટી લાગુ થયા પછી સોનાની અંદાજિત કિંમત ₹1,62,150 ની આસપાસ પહોંચશે. જ્વેલર્સ આ વધારાનો બોજ સીધો ગ્રાહકો પર નાખશે, જેના કારણે આગામી લગ્નસરા અને તહેવારોની સિઝનમાં સોનાની માંગ પર મોટી અસર પડી શકે છે.

ઉદ્યોગ અને અર્થતંત્ર પરની અસરો
જ્વેલરી ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો માને છે કે આ નિર્ણયથી માત્ર છૂટક ગ્રાહકો જ નહીં, પણ તે કંપનીઓને પણ મોટો ફટકો પડશે જેઓ કિંમતી ધાતુઓનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક કામ કે રિસાયક્લિંગ માટે કરે છે. ઇન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન (IBJA) ના નેશનલ સેક્રેટરી સુરેન્દ્ર મહેતાના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારે ચાલુ ખાતાની ખોટને નિયંત્રિત કરવા માટે આ પગલું ભર્યું છે. જોકે, ઊંચા ટેક્સને કારણે બજારમાં સોનાની દાણચોરી વધવાની પણ ભીતિ સેવાઈ રહી છે. વધુમાં, તાજેતરમાં સોના-ચાંદીની આયાત પર 3% IGST પણ લાદવામાં આવ્યો હતો. આ ટેક્સને લઈને બેંકોમાં મૂંઝવણ હોવાથી એપ્રિલમાં સોનાની આયાત ઘટીને માત્ર 15 ટન રહી હતી, જે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં (કોવિડ કાળ સિવાય) સૌથી ઓછી આયાત છે.

સરકારનો મુખ્ય હેતુ અને વૈશ્વિક કારણો
ભારત વિશ્વમાં સોનાનો બીજો સૌથી મોટો ગ્રાહક દેશ છે અને તેની 99% જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2025-26માં ભારતનું સોનાનું આયાત બિલ અંદાજે ₹6.4 લાખ કરોડ હતું. આ આયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં ડોલર ખર્ચવા પડે છે, જેના કારણે ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ વધે છે. ગઈકાલે જ રૂપિયો ડોલર સામે 95.50ના સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. સરકારે આયાત ઘટાડીને રૂપિયાને સ્થિર કરવા અને વેપાર ખાધ ઘટાડવા માટે આ કડક નિર્ણય લીધો છે.

પીએમ મોદીની 'સોનું ન ખરીદવા'ની ભાવુક અપીલ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ નિર્ણય પહેલા સતત બે દિવસ (10 અને 11 મે) દેશવાસીઓને અપીલ કરી હતી કે તેઓ આગામી એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદે. પીએમ મોદીએ કહ્યું હતું કે, "એક સમય હતો જ્યારે સંકટ સમયે લોકો સોનું દાન કરી દેતા હતા, આજે દાનની જરૂર નથી પણ દેશહિતમાં આપણે એક વર્ષ સોનું ન ખરીદવાનો સંકલ્પ લેવો જોઈએ. વિદેશી મુદ્રા બચાવવી એ આપણી દેશભક્તિ છે."

જ્વેલરી કંપનીઓના શેરમાં કડાકો બોલાયો
વડાપ્રધાનની આ અપીલની બજાર પર ત્વરિત અસર જોવા મળી હતી. 11 મેના રોજ શેરબજારમાં જ્વેલરી કંપનીઓના શેરમાં કડાકો બોલાયો હતો. કલ્યાણ જ્વેલર્સ અને સેન્કો ગોલ્ડના શેર 10% સુધી તૂટ્યા હતા, જ્યારે દેશની સૌથી મોટી જ્વેલરી બ્રાન્ડ ટાઇટનના શેરમાં 7% નો ઘટાડો નોંધાયો હતો. સરકારના આ નિર્ણયથી ટૂંકા ગાળામાં જ્વેલરી બજારમાં મંદી અને ભાવવધારાની સ્થિતિ સર્જાશે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ પગલું દેશની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા અને રૂપિયાના મૂલ્યને બચાવવા માટે લેવામાં આવ્યું હોવાનું આર્થિક વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ભાવમાં થયેલા આ તોતિંગ વધારા બાદ ભારતીય ગ્રાહકો સોના પ્રત્યેના તેમના આકર્ષણને કેટલા અંશે નિયંત્રિત કરે છે.