Google Earth AI Tool Rollback: ટેકનોલોજી ક્ષેત્રની વૈશ્વિક દિગ્ગજ કંપની ગૂગલે તાજેતરમાં 30 જુલાઈના રોજ ગૂગલ અર્થ પ્લેટફોર્મ પર એક અત્યંત શક્તિશાળી અને આધુનિક AI ફીચર લોન્ચ કર્યું હતું. આ ફીચરની મદદથી યુઝર્સ માત્ર એક જ ક્લિકમાં સેટેલાઇટ અને મેપિંગ ડેટાના આધારે તદ્દન નવી અને વાસ્તવિક દેખાતી છબીઓ સેકન્ડોમાં જનરેટ કરી શકતા હતા. કંપનીનો દાવો હતો કે આ સુવિધાથી શિક્ષણ, ભૂ-અવકાશી સંશોધન, રિયલ એસ્ટેટ પ્લાનિંગ અને ઐતિહાસિક ઘટનાઓની કલ્પના કરવામાં મોટી મદદ મળશે. પરંતુ, લોન્ચ થયાના 24 કલાકથી પણ ઓછા સમયમાં આ ફીચરને લઈને વિશ્વભરના સંશોધકો, ઓપન-સોર્સ ઇન્ટેલિજન્સ નિષ્ણાતો અને ફેક્ટ-ચેકર્સ તરફથી ગંભીર વિરોધનો સૂર ઊઠ્યો હતો. આ ફીચર દ્વારા તદ્દન નકલી છતાં અસલી જેવી જ દેખાતી સેટેલાઇટ છબીઓ બનાવીને વાયરલ કરવાનું ખૂબ જ સરળ બની ગયું હતું. ખોટી માહિતી અને ડીપફેક કન્ટેન્ટ ફેલાવાના ચરમસીમાએ પહોંચેલા જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને ગૂગલે આખરે આ ફીચરને અસ્થાયી રૂપે સ્થગિત કરીને મોટો યુ-ટર્ન લેવો પડ્યો છે.
શું હતું આ નવું &lsquo;ક્રિએટ ઈમેજ&rsquo; AI ટૂલ? ગૂગલે પોતાના વિશ્વપ્રસિદ્ધ પ્લેટફોર્મ &lsquo;ગૂગલ અર્થ&rsquo;માં "ક્રિએટ ઈમેજ" નામની એક નવી AI સુવિધા ઉમેરી હતી, જે કંપનીની અત્યાધુનિક &lsquo;નેનો બનાના 2&rsquo; ઈમેજ જનરેશન ટેકનોલોજી પર આધારિત હતી. આ ટૂલનો ઉપયોગ કરવા માટે યુઝરે ગૂગલ અર્થ પર માત્ર કોઈ ચોક્કસ લોકેશન અથવા સ્થાન પસંદ કરવાનું રહેતું હતું અને ત્યારબાદ 'ક્રિએટ ઈમેજ' ઓપ્શન પર ક્લિક કરીને તેમને કેવા પ્રકારની ઈમેજ જોઈએ છે તેનું વર્ણન લખવાનું હતું. યુઝરના ડિસ્ક્રિપ્શનના આધારે AI સિસ્ટમ ગૂગલ અર્થના હાઈ-રિઝોલ્યુશન સેટેલાઇટ ડેટા, એરિયલ વ્યુ અને 3D મેપિંગ મોડલ્સનો ઉપયોગ કરીને ક્ષણોમાં જ નવી કાલ્પનિક છબી તૈયાર કરી આપતી હતી. ગૂગલનો હેતુ આ સાધન દ્વારા યુઝર્સની સર્જનાત્મકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને જટિલ ભૂ-અવકાશી પ્રોજેક્ટ્સને દ્રશ્ય રૂપે સરળ બનાવવાનો હતો.
24 કલાકની અંદર જ કેમ ઉપાડવું પડ્યું આ પગલું? જેવું આ ફીચર જાહેર જનતા અને સંશોધકો માટે ઉપલબ્ધ થયું, કે તરત જ વિશ્વભરના ડિજિટલ તપાસકર્તાઓ અને ટેકનોલોજી વિશ્લેષકોએ તેના ભયાનક દુરુપયોગ વિશે એલાર્મ વગાડવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. તેમણે દલીલ કરી કે ગૂગલ અર્થ એ છેલ્લા 20 વર્ષથી વિશ્વનું સૌથી સચોટ અને વિશ્વસનીય મેપિંગ પ્લેટફોર્મ માનવામાં આવે છે, જ્યાં પત્રકારો, યુદ્ધ ક્ષેત્રના સંશોધકો, માનવાધિકાર સંગઠનો અને ફેક્ટ-ચેકર્સ સેટેલાઇટ ડેટા માટે આંખ બંધ કરીને વિશ્વાસ કરે છે. પરંતુ આ પ્લેટફોર્મ પર જ સેકન્ડોમાં નકલી સેટેલાઇટ ઈમેજીસ જનરેટ કરવાનું બટન આપી દેવાથી સત્ય અને કાલ્પનિકતા વચ્ચેની સીમારેખા ભૂંસાઈ ગઈ હતી. જો સામાન્ય નાગરિકો કે અસામાજિક તત્વો નકલી સેટેલાઇટ તસવીરો બનાવીને શેર કરવા લાગે, તો સમાજમાં તીવ્ર ગેરસમજ અને અરાજકતા ફેલાઈ શકે તેમ હતી. આ ચિંતાઓને પગલે, ગૂગલે સ્વીકાર્યું કે સુરક્ષાના મજબૂત વિધિ-વિધાનો લાગુ ન થાય ત્યાં સુધી આ ફીચરને ગૂગલ અર્થમાંથી પાછું ખેંચવું જ હિતાવહ છે.
ઓપન સોર્સ સંશોધકોની કસોટી: પરીક્ષણમાં ખુલ્લા પડી ગયા મોટા ગાબડાં ગૂગલ અર્થના આ નવા AI ફીચરની સુરક્ષા વ્યવસ્થા કેટલી નબળી હતી તેનો ખુલાસો વાસ્તવિક પરીક્ષણોમાં થયો હતો. પ્રખ્યાત ઓપન-સોર્સ ઇન્ટેલિજન્સ સંશોધક હેન્ક વાન એસે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પોતાના તારણો શેર કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેમણે આ ફીચરનો ઉપયોગ કરીને મેક્સીકન સરહદ પર શરણાર્થીઓના કેમ્પ, ઈરાનના ગુપ્ત પરમાણુ પ્લાન્ટ્સ, એમ્સ્ટરડેમમાં વિમાન દુર્ઘટના અને ગાઝાની એક હોસ્પિટલ જેવા સંવેદનશીલ સ્થળોના નકલી સેટેલાઇટ ફોટો બનાવવાની રિક્વેસ્ટ મૂકી હતી. આશ્ચર્યજનક રીતે, ગૂગલની AI સિસ્ટમે તેમની કોઈ પણ વિનંતીને બ્લોક ન કરી અને વાસ્તવિક લાગે તેવી ફેક ઈમેજીસ બનાવી આપી હતી. એ જ રીતે, આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સંસ્થા AFP ના પરીક્ષણમાં પણ આ ટૂલે પેરિસમાં મોટો વિસ્ફોટ, રશિયામાં બોમ્બ ધડાકા, સીરિયામાં આતંકવાદી તાલીમ શિબિરો, બાંગ્લાદેશમાં ભયાનક પૂર, અને યુએસ-મેક્સિકો સરહદ પર ઇમિગ્રન્ટ કેમ્પ્સ જેવા કલ્પનાતીત છતાં હૂબહૂ વાસ્તવિક લાગતા દ્રશ્યો સેકન્ડોમાં તૈયાર કરી આપ્યા હતા.
ડિજિટલ તપાસકર્તાઓનો ડર: "જો સેટેલાઇટ ઈમેજ પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જશે તો શું થશે?" ડિજિટલ તપાસ ક્ષેત્રના અગ્રણી વિશ્લેષકોએ ગૂગલના આ નિર્ણય સામે આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. અમેરિકન એન્ટરપ્રાઇઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સંશોધન વિશ્લેષક બ્રેડી આફ્રિકે ચેતવણી આપી હતી કે આ ફીચરથી બનતી સેટેલાઇટ તસવીરો એટલી સચોટ હોય છે કે સોશિયલ મીડિયા પર તે દાવાનળની જેમ ફેલાઈ શકે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, અત્યાર સુધી સેટેલાઇટ છબીઓ એ કોઈપણ વૈશ્વિક ઘટના, યુદ્ધ કે કુદરતી આપત્તિની સત્યતા ચકાસવા માટેનો આખરી પુરાવો ગણાતી હતી, પરંતુ જો લોકો સેટેલાઇટ છબીઓ પર પણ શંકા કરવા લાગશે, તો પત્રકારો, તથ્ય-તપાસકો અને સંશોધકો માટે સાચી માહિતી સાબિત કરવી અશક્ય બની જશે. ડિજિટલ તપાસ નિષ્ણાત હેન્ક વાન એસે આ બાબતે ટિપ્પણી કરતા કહ્યું હતું કે ગૂગલે છેલ્લા 20 વર્ષ વિતાવીને વિશ્વનું સૌથી વધુ વિશ્વસનીય મેપિંગ પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું, પરંતુ હવે તે જ પ્લેટફોર્મ પર એવું એક બટન ઉમેરી દેવાયું છે જે વાસ્તવિકતાને કાલ્પનિકતાથી બદલી નાખે છે.
ભૂતકાળના બોધપાઠ: AI ઈમેજીસથી શેરબજાર ક્રેશ અને વૈશ્વિક તણાવના દાખલા AI-જનરેટેડ છબીઓ દ્વારા વિશ્વભરમાં અરાજકતા ફેલાઈ હોય તેવી આ કોઈ પ્રથમ ઘટના નથી અને વિશ્લેષકોએ ભૂતકાળની એવી ઘટનાઓ યાદ અપાવી હતી જેમાં નકલી તસવીરોએ મોટો વિનાશ નોતર્યો હતો. મે 2023 માં અમેરિકાના સંરક્ષણ મુખ્યાલય 'પેન્ટાગોન' નજીક ધુમાડાના ગોટા અને વિસ્ફોટ દર્શાવતી એક AI-જનરેટેડ નકલી તસવીર સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ હતી, જે એટલી અસલી લાગતી હતી કે તેના કારણે અમેરિકન શેરબજારમાં થોડી મિનિટોમાં જ કરોડો ડોલરનું ધોવાણ થઈ ગયું હતું. આ સિવાય, યુએસ અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવ દરમિયાન યુએસ લશ્કરી થાણાઓ નષ્ટ થઈ ગયા હોવાની AI નિર્મિત છબીઓ લાખો લોકો સુધી પહોંચી હતી, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીર રાજદ્વારી કટોકટી સર્જાઈ હતી. આવા કડવા અનુભવોને કારણે જ નિષ્ણાતો માનતા હતા કે ગૂગલ અર્થ જેવા પ્લેટફોર્મ પરથી મળતી ફેક સેટેલાઇટ ઈમેજીસ યુદ્ધ ઉશ્કેરવા કે નકલી ન્યૂઝ પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અત્યંત ખતરનાક હથિયાર બની શકે છે.
અદ્રશ્ય 'SynthID' વોટરમાર્ક કેમ નિષ્ફળ પુરવાર થયો? જ્યારે આ વિવાદ વકર્યો, ત્યારે ગૂગલે પોતાની સફાઈમાં જણાવ્યું હતું કે તેમણે સુરક્ષાના પૂરતા ઈંતજામ કર્યા હતા અને &lsquo;ક્રિએટ ઈમેજ&rsquo; ફીચર દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવેલી દરેક AI ઈમેજમાં 'SynthID' નામનો ડિજિટલ વોટરમાર્ક આપોઆપ ઉમેરાઈ જતો હતો. SynthID એ તસવીરના પિક્સેલ્સની અંદર છુપાયેલું એક અદ્રશ્ય ચિહ્ન છે જેને માનવ આંખ જોઈ શકતી નથી પણ ટેકનિકલ ટૂલ્સ દ્વારા ઉકેલી શકાય છે, અને જો કોઈ યુઝરને સેટેલાઇટ ફોટો પર શંકા જાય તો તેઓ 'Gemini App' અથવા 'Google Lens' જેવા ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરીને તે ચકાસી શકતા હતા. જોકે, ફેક્ટ-ચેકર્સ અને સંશોધકો ગૂગલના આ તર્કથી બિલકુલ સંતુષ્ટ ન હતા, કારણ કે સોશિયલ મીડિયા પર જ્યારે કોઈ તસવીર ઝડપથી વાયરલ થાય છે ત્યારે સામાન્ય જનતા તેને ગૂગલ લેન્સમાં જઈને ચેક કરવા રોકાતી નથી અને અદ્રશ્ય વોટરમાર્ક સામાન્ય નાગરિકોને ગેરમાર્ગે દોરાતા અટકાવી શકતો નથી.
ગૂગલે કરી સત્તાવાર સ્પષ્ટતા: યુ-ટર્ન લેવા પાછળનું સાચું કારણ વધતા વિરોધ અને વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહેલી ટીકાઓ બાદ ગૂગલે એક સત્તાવાર નિવેદન જારી કરીને આ ફીચર તાત્કાલિક અસરથી હટાવી લેવાની જાહેરાત કરી હતી. કંપનીએ પોતાના નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે વિશ્વભરના લાખો લોકો પૃથ્વી વિશે સચોટ અને વિશ્વસનીય માહિતી મેળવવા માટે ગૂગલ અર્થ પર નિર્ભર છે, તેથી લોકોનો આ વિશ્વાસ જાળવી રાખવો એ તેમની સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા છે. જોકે ઘણા ભૂ-અવકાશી નિષ્ણાતો અને સંશોધકો આ ફીચરનો ઉપયોગ સકારાત્મક હેતુઓ માટે કરી રહ્યા હતા, પરંતુ કેટલાક યુઝર્સે કંપનીની કન્ટેન્ટ પોલિસીનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય તેવી છબીઓ બનાવીને શેર કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. આથી, જ્યાં સુધી સિસ્ટમમાં વધુ મજબૂત અને કડક સુરક્ષા પ્રોટોકોલ લાગુ ન કરી લેવાય ત્યાં સુધી આ ફીચરને અસ્થાયી રૂપે દૂર કરવામાં આવ્યું છે, સાથે જ ગૂગલે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ AI છબીઓ મુખ્ય પબ્લિક મેપ પર ક્યારેય સાર્વજનિક રૂપે લાઈવ કરવામાં આવી નહોતી.
ઓપન-સોર્સ સંશોધકો અને ફેક્ટ-ચેકર્સે રાહતનો શ્વાસ લીધો ગૂગલ અર્થની આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું છે કે જનરેટિવ AI ની ટેકનોલોજી જેટલી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે, તેટલી જ ઝડપથી તેની સુરક્ષા અને સચોટતાના સવાલો પણ ઉભા થઈ રહ્યા છે. ગૂગલ જેવી વિશ્વની સૌથી મોટી ટેક કંપનીએ પણ 24 કલાકમાં પોતાનો નિર્ણય બદલવો પડ્યો તે દર્શાવે છે કે ખોટી માહિતી અને ડીપફેકનો સામનો કરવો એ વર્તમાન ડિજિટલ યુગનો સૌથી મોટો પડકાર છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ગૂગલ ભવિષ્યમાં આવા AI ટૂલ્સને ક્યારે અને કેવા પ્રકારના કડક સુરક્ષા કવચ સાથે ફરીથી લોન્ચ કરે છે, પરંતુ હાલ પૂરતું, ગૂગલ અર્થ પરથી આ ફીચર હટાવી લેવાતાં ઓપન-સોર્સ સંશોધકો અને ફેક્ટ-ચેકર્સે રાહતનો શ્વાસ લીધો છે.

નકલી સેટેલાઇટ ઇમેજ અને ડીપફેકના જોખમે વધારી ચિંતા

August 4, 2026 | 15:48 IST