ચૂંટણી પંચમાં અંદરખાને શું થયું? બે કમિશનરોએ કેબિનેટ સચિવને લખ્યો પત્ર, RTIમાં ખુલાસો

Internal disputes within the Election Commission: ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI)ની આંતરિક કામગીરી અને વહીવટી નિર્ણયોને લઈને નવો વિવાદ ચર્ચામાં આવ્યો છે. માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ સામે આવેલા દસ્તાવેજો અનુસાર, બે ચૂંટણી કમિશનરોએ વરિષ્ઠ ચૂંટણી અધિકારી સામે ફરિયાદ કરી કેબિનેટ સચિવને પત્ર લખ્યો હતો. આ મામલો અધિકારીઓ વચ્ચે કામની વહેંચણી, વહીવટી નિયંત્રણ અને મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલી IT સિસ્ટમની દેખરેખને લગતો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એક અહેવાલ મુજબ, 29 જુલાઈ, 2026ના રોજ ચૂંટણી કમિશનર ડૉ. સુખબીર સિંહ સંધુ અને ડૉ. વિવેક જોશીએ કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને અલગ-અલગ પત્રો લખ્યા હતા. બંનેએ વરિષ્ઠ નાયબ ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગ દ્વારા કામની ફાળવણીમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો સામે વાંધો ઉઠાવી યોગ્ય કાર્યવાહી કરવાની માગ કરી હતી. RTIના જવાબથી પત્રો કેબિનેટ સચિવાલય સુધી પહોંચ્યા હોવાની અને ત્યારબાદ કઈ કચેરીઓને મોકલાયા હોવાની વિગતો સામે આવી છે.

શું હતો ચૂંટણી પંચનો આંતરિક વિવાદ?
અહેવાલો અનુસાર, વિવાદ 28 જુલાઈએ જારી કરાયેલા કામની ફાળવણીના આદેશથી શરૂ થયો હતો. તે સમયે વહીવટી વિભાગના અધિકારી રજા પર હોવાથી મનીષ ગર્ગને વધારાનો હવાલો સોંપાયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે વરિષ્ઠ અધિકારીઓ વચ્ચે કામની વહેંચણીમાં ફેરફાર કરતો આદેશ જારી કર્યો હતો. ચૂંટણી કમિશનર સંધુ અને જોશીનો વાંધો એવો હતો કે આ ફેરફાર કરતાં પહેલાં ચૂંટણી પંચ અથવા સંબંધિત વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે પૂરતી ચર્ચા કરવામાં આવી નહોતી. અહેવાલો મુજબ, બંનેએ આ નિર્ણયને નિયમો અને સ્થાપિત પ્રક્રિયાના ભંગ સાથે જોડ્યો હતો.

મતદાર યાદીની IT સિસ્ટમ પર દેખરેખનો મુદ્દો
આ વિવાદનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલી IT સિસ્ટમ અને ડેટાની દેખરેખનો છે. અગાઉના અહેવાલોમાં ચૂંટણી કમિશનરોએ મતદાર યાદીના ડેટાબેઝ પર નિયંત્રણ વધુ કેન્દ્રીકૃત થવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હોવાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. મતદાર યાદી તૈયાર કરવી, નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવા અને મતદારોની વિગતોમાં સુધારા કરવા જેવી કામગીરી કાયદા હેઠળ નિયુક્ત અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં સંબંધિત અધિકારીઓને જરૂરી IT સિસ્ટમની ઍક્સેસ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા કેવી રીતે રહે છે, તે પારદર્શિતા અને વહીવટી જવાબદારીની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, ચૂંટણી પંચે 26 સપ્ટેમ્બરના નિવેદનમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે કેબિનેટ સચિવને લખાયેલા પત્રો પંચની નીતિ અથવા IT વિભાગના મુદ્દા અંગે નહોતા, પરંતુ પંચમાં પ્રતિનિયુક્તિ પર આવેલા એક અધિકારીની કામગીરી સાથે સંબંધિત હતા. પંચે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે બંને કમિશનરોના આદેશ બાદ કામની ફરી ફાળવણીનો વિવાદિત આદેશ અમલમાં રહ્યો નહોતો અને IT વિભાગ પરની દેખરેખ વાસ્તવમાં દૂર કરવામાં આવી નહોતી.

કેબિનેટ સચિવાલયે કાર્યવાહીથી કેમ અંતર રાખ્યું?
RTI હેઠળ સામે આવેલી ફાઇલ નોંધો અનુસાર, કેબિનેટ સચિવાલયે બંને કમિશનરોના પત્રોને ગંભીરતાથી નોંધ્યા હતા, પરંતુ તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાનું ટાળ્યું હતું. તેનું કારણ એ હતું કે પત્રો ચૂંટણી પંચના સમગ્ર સંસ્થાકીય નિર્ણય તરીકે નહીં, પરંતુ બે કમિશનરો દ્વારા વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં લખાયેલા સંદેશા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા. કેબિનેટ સચિવાલયના અભિગમ મુજબ, સમગ્ર ચૂંટણી પંચ તરફથી સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર ન હોય ત્યારે સરકાર દ્વારા સીધી કાર્યવાહી કરવાથી બંધારણીય સંસ્થાની સ્વાયત્તતામાં હસ્તક્ષેપ થયાની છાપ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી પત્રોની પ્રાપ્તિ સ્વીકારીને તેની નકલ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની કચેરી અને સંબંધિત વહીવટી વિભાગ સુધી મોકલવામાં આવી હતી. અહેવાલો મુજબ, કેબિનેટ સચિવાલયે સંબંધિત દસ્તાવેજો રેકોર્ડ પર રાખવાનો અભિગમ અપનાવ્યો હતો. આથી ફરિયાદ અંગે આગળની કાર્યવાહીનો નિર્ણય ચૂંટણી પંચની અંદરની પ્રક્રિયા અને સત્તાવાર નિર્ણય પર નિર્ભર રહે છે.

RTIથી શું સામે આવ્યું અને શું હજુ સ્પષ્ટ નથી?
RTIના જવાબથી બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ 29 જુલાઈએ પત્રો લખ્યા હતા, તે કેબિનેટ સચિવાલયમાં નોંધાયા હતા અને ત્યારબાદ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની કચેરી સહિત સંબંધિત વિભાગોને મોકલાયા હતા, તેની પુષ્ટિ થાય છે. જોકે, એક અહેવાલ મુજબ, મૂળ પત્રો અને કેટલાક દસ્તાવેજો મેળવવા માટેની પ્રક્રિયા હજી બાકી હતી. આ મામલે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ચૂંટણી પંચની અંદર કામની ફાળવણી અને મતદાર યાદીની IT સિસ્ટમ પર દેખરેખ માટે કઈ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવી હતી. ચૂંટણી પંચે આપેલી સ્પષ્ટતા અને RTIથી સામે આવેલી ફાઇલ નોંધો બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ વિવાદનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની કામગીરીમાં પારદર્શિતા, કાયદેસર પ્રક્રિયા અને સ્વાયત્તતા મહત્વપૂર્ણ છે. હવે આ આંતરિક વિવાદ અંગે પંચ તરફથી આગળ શું પગલાં લેવાય છે અને વહીવટી પ્રક્રિયાને લઈને વધુ કઈ વિગતો સામે આવે છે, તેના પર નજર રહેશે.