ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેઓ કાર્યકાળ ન કરી શક્યા પુર્ણ

ગઈકાલે, 21 જુલાઈ, 2025 ના રોજ ભારતના 14મા ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખડ ના રાજીનામાએ સૌને ચોંકાવી દીધા છે. તેમનો કાર્યકાળ 2027 સુધીનો હતો, ત્યારે આરોગ્ય સંબંધી કારણો અને તબીબી સલાહ નો ઉલ્લેખ કરીને રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને સુપરત કરેલું તેમનું રાજીનામું એક મોટો ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. જોકે, જગદીપ ધનખડ એકમાત્ર એવા ઉપરાષ્ટ્રપતિ નથી કે જેમણે પોતાનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કરતા પહેલા પદ છોડ્યું હોય. ભારતીય ઇતિહાસમાં અગાઉ પણ આવા કેટલાક કિસ્સા બન્યા છે.

ભારતમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિનું બંધારણીય સ્થાન

ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ દેશના બીજા નંબરના સૌથી ઉચ્ચ બંધારણીય પદ પર બિરાજમાન છે. તેઓ રાજ્યસભાના હોદ્દાની રૂએ સભાપતિ તરીકે પણ સેવા આપે છે. ભારતીય બંધારણના ભાગ V (સંઘ) હેઠળ, ખાસ કરીને અનુચ્છેદ 63 થી 73 માં, ઉપરાષ્ટ્રપતિના પદ, તેમની ચૂંટણી, લાયકાત, કાર્યકાળ, પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને અન્ય સંબંધિત બાબતોની વિગતવાર જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. સામાન્ય રીતે, ઉપરાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષનો હોય છે.

કાર્યકાળ અધૂરો છોડનારા ઉપરાષ્ટ્રપતિઓ: એક વિશ્લેષણ

સામાન્ય પ્રથાથી વિપરીત, ભારતના ઇતિહાસમાં કેટલાક ઉપરાષ્ટ્રપતિઓએ વિવિધ કારણોસર પોતાનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો નથી. ચાલો આવા કેટલાક મહત્ત્વના કિસ્સાઓ પર નજર કરીએ:

1. વી.વી. ગીરી (વરાહગીરી વેંકટગીરી) વી.વી. ગીરીએ 13 મે, 1967 થી 3 મે, 1969 સુધી ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે પોતાનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો ન હતો, કારણ કે 3 મે, 1969ના રોજ, તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. ઝાકિર હુસૈન ના અકાળ અવસાન બાદ, વી.વી. ગીરીએ ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદેથી રાજીનામું આપીને કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો. બાદમાં તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી લડી અને જીતીને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા, જે ભારતના રાજકીય ઇતિહાસનો એક અનોખો અધ્યાય છે.

2. કૃષ્ણકાંત કૃષ્ણકાંતે 21 ઓગસ્ટ, 1997 થી 27 જુલાઈ, 2002 સુધી ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે સેવા આપી. તેમનો કાર્યકાળ પણ અધૂરો રહ્યો, પરંતુ તેનું કારણ રાજકીય નહીં, પરંતુ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ હતું. તેઓ પોતાના પદ પર હતા ત્યારે જ 27 જુલાઈ, 2002 ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.

3. ભૈરોંસિંહ શેખાવત ભૈરોંસિંહ શેખાવતે 19 ઓગસ્ટ, 2002 થી 21 જુલાઈ, 2007 સુધી ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે સેવા આપી. તેમણે પણ પોતાનો પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો ન હતો. જુલાઈ 2007 માં, તેમણે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ભાગ લીધો હતો, જ્યાં તેઓ પ્રતિભા પાટીલ સામે હારી ગયા હતા. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં હાર્યા બાદ તેમણે ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. જોકે, તેમનું રાજીનામું તેમના કાર્યકાળના અંતની ખૂબ નજીક આવ્યું હતું.

4. જગદીપ ધનખડ સૌથી તાજેતરનો કિસ્સો જગદીપ ધનખડ નો છે, જેમણે 11 ઓગસ્ટ, 2022 ના રોજ પદભાર સંભાળ્યો હતો. તેમનો કાર્યકાળ 2027 સુધીનો હતો, પરંતુ 21 જુલાઈ, 2025 ના રોજ તેમણે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને રાજીનામું સુપરત કર્યું છે. તેમના રાજીનામાનું કારણ આરોગ્ય સંબંધી કારણો અને તબીબી સલાહ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. તેમનું આ અચાનક રાજીનામું સ્વાભાવિક રીતે જ રાજકીય વર્તુળો અને જનતામાં ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ ભારતીય લોકશાહીમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી પડે ત્યારે અથવા રાજ્યસભાના સંચાલનમાં. આ કિસ્સાઓ દર્શાવે છે કે, સામાન્ય રીતે સ્થિર ગણાતું આ પદ પણ કેટલીક અણધારી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી શકે છે, ભલે તે રાજકીય કારણોસર હોય કે અંગત સ્વાસ્થ્ય સંબંધી કારણોસર. જગદીપ ધનખડના રાજીનામા બાદ હવે આગામી ઉપરાષ્ટ્રપતિ કોણ બનશે અને આ પદની ખાલી જગ્યા ક્યારે ભરવામાં આવશે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.