UGCના નવા નિયમોમાં થશે મોટો ફેરફાર? સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોર બાદ કેન્દ્ર સમિતિ બનાવવાની તૈયારીમાં, જાણો શું છે વિવાદ

UGC New Rule Committee: યુનિવર્સિટી અને કોલેજોમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવા માટે બનાવાયેલા યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)ના નવા નિયમો અંગે કેન્દ્ર સરકારે મહત્વનું પગલું ભરવાની તૈયારી દર્શાવી છે. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું છે કે UGCના 2026ના સમાનતા નિયમોની ફરી સમીક્ષા કરવા માટે ખાસ સમિતિ રચવા અંગે વિચારણા ચાલી રહી છે. સરકારનો હેતુ એવો માળખો તૈયાર કરવાનો છે, જેમાં કોઈપણ વર્ગના વિદ્યાર્થીને ભેદભાવ, અસુરક્ષા કે અન્યાયની લાગણી ન થાય. ગુરુવાર, 5 નવેમ્બર 2026ના રોજ આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચ સમક્ષ તેમણે જણાવ્યું કે સરકાર વિદ્યાર્થીઓની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નિયમોનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવા માગે છે. આ માટે એક સમિતિની રચના કરવાની વિચારણા છે. જોકે, સમિતિની રચના, તેના સભ્યો અને કામગીરી અંગેની સત્તાવાર વિગતો હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટની સરકારને સલાહ: દરેક વિદ્યાર્થીના હિતનું રક્ષણ થવું જોઈએ
સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ભાર મૂક્યો કે UGCના નિયમો બનાવતી વખતે તમામ વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તેમણે સરકારને નિયમો પર ફરી વિચારણા કરવા જણાવ્યું અને કહ્યું કે આવનારી પેઢીના કલ્યાણને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ, જેમાં કોઈપણ વિદ્યાર્થી કે વર્ગ પોતાને અલગ, અસુરક્ષિત અથવા ભયભીત ન અનુભવે. કોર્ટના મતે, ભેદભાવ અટકાવવાનો હેતુ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેના માટે બનાવવામાં આવતા નિયમો તમામ વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું રક્ષણ કરે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. સુનાવણી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે ચાર અઠવાડિયા માટે મુલતવી રાખ્યો છે. હવે કેન્દ્ર સરકાર સમિતિ રચવા અંગે કયા પગલાં લે છે અને UGCના નિયમોમાં કયા ફેરફારો સૂચવવામાં આવે છે તેના પર નજર રહેશે.

જાન્યુઆરીમાં સુપ્રીમ કોર્ટે UGCના નવા નિયમો પર કેમ લગાવ્યો હતો સ્ટે?
UGCએ 13 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા અને ભેદભાવ રોકવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા હતા. આ નિયમોનો મુખ્ય હેતુ યુનિવર્સિટી, કોલેજ અને અન્ય ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC)ના વિદ્યાર્થીઓ સામે જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવા માટે વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાનો હતો. જોકે, નવા નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓ સામે વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમની કાયદેસરતાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી હતી. 29 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિયમોના અમલ પર વચગાળાનો સ્ટે મૂક્યો હતો. કોર્ટે કેટલીક જોગવાઈઓને પ્રથમ દૃષ્ટિએ અસ્પષ્ટ ગણાવી હતી અને તેમના દુરુપયોગની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જ્યાં સુધી વધુ આદેશ ન આવે ત્યાં સુધી UGCના 2012ના જૂના નિયમો અમલમાં રહેશે. એટલે હાલ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ભેદભાવ અટકાવવા માટે 2012નું નિયમનકારી માળખું જ લાગુ છે.

UGCના નિયમ 3(1)(c) પર સૌથી મોટો વિવાદ શું છે?
UGCના નવા નિયમો સામેના વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર નિયમ 3(1)(c) છે. આ જોગવાઈમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા અને ફરિયાદ નિવારણની વ્યવસ્થાને લઈને પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. નિયમના વિરોધીઓનો દાવો છે કે તેમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવી છે, જ્યારે સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને આ જોગવાઈ હેઠળ સમાન રીતે આવરી લેવામાં આવ્યા નથી. વિરોધ કરનારા વિદ્યાર્થીઓ અને સંગઠનોનું કહેવું છે કે આવી વ્યવસ્થાથી સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદો માટે પૂરતું રક્ષણ નહીં રહેવાની આશંકા છે. ખોટી અથવા દુરુપયોગથી કરવામાં આવેલી ફરિયાદો સામે સ્પષ્ટ સુરક્ષા હોવી જોઈએ તેવી માગ પણ ઉઠાવવામાં આવી છે. બીજી તરફ, નવા નિયમોના સમર્થકોનું કહેવું છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં વંચિત અને પછાત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓને જાતિ આધારિત ભેદભાવથી બચાવવા માટે મજબૂત ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા જરૂરી છે. તેમના મતે, ભેદભાવ સામે અસરકારક કાર્યવાહી માટે સંસ્થાકીય સ્તરે જવાબદારી નક્કી કરવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આમ, એક તરફ ભેદભાવનો સામનો કરતા વિદ્યાર્થીઓને પૂરતું રક્ષણ આપવાની માગ છે, તો બીજી તરફ નિયમોનો કોઈપણ વર્ગ સામે દુરુપયોગ ન થાય તેની ખાતરી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાઈ રહ્યો છે.

UGCના નવા નિયમોનું હવે શું થશે?
કેન્દ્ર સરકારની સમિતિ રચવાની વિચારણા અને સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ બાદ UGCના 2026ના નિયમોનું ભવિષ્ય ફરી ચર્ચામાં આવ્યું છે. સમિતિ રચાય તો તે નિયમોની ભાષા, ફરિયાદ નિવારણની પ્રક્રિયા અને તમામ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓના હિતોના રક્ષણ જેવા મુદ્દાઓની સમીક્ષા કરી શકે છે. હાલ પૂરતું UGCના 2026ના નિયમો પર સુપ્રીમ કોર્ટનો સ્ટે યથાવત છે અને 2012ના નિયમો અમલમાં છે. કેન્દ્ર સરકારની સમિતિ અંગેની અંતિમ જાહેરાત, તેની ભલામણો અને સુપ્રીમ કોર્ટના આગામી આદેશ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે નવા UGC નિયમોમાં કયા ફેરફારો થશે અને તેનો અમલ ક્યારે થઈ શકશે.