મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ જિલ્લામાં વાગુર્ણા નદીની ખીણમાં 76 મીટર ઊંચા ખડકમાં કોતરાયેલી અજંતા ગુફાઓ વિશ્વની સૌથી અદ્ભુત બૌદ્ધ કલાકૃતિઓ છે. આ 30 ગુફાઓનું નામ નજીકના અજંતા ગામ પરથી પડ્યું, જે ગુફાઓથી 12 કિમી દૂર છે. 1819માં બ્રિટિશ અધિકારીએ શિકાર દરમિયાન આ ગુફાઓની શોધ કરી, અને 1983માં યુનેસ્કોએ તેને વિશ્વ ધરોહર જાહેર કર્યું. પરંતુ આ નામ અને ગુફાઓ પાછળનો ઈતિહાસ બૌદ્ધ ધર્મ, વાકાટક વંશ અને પ્રાચીન કળાનો સમન્વય છે. જાણો આખી વાર્તા.
 અજંતા ગુફાઓનું નામ: ગામથી ગુફા સુધી
 અજંતા ગુફાઓ અજંતા ગામના નામ પરથી પડ્યું છે, જે ઔરંગાબાદથી 107 કિમી ઉત્તરે છે. આ ગામ નજીકના વિસ્તારમાં આવેલું છે અને ગુફાઓની શોધ પછી આ નામ વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થયું. 1819માં બ્રિટિશ મદ્રાસ રેજિમેન્ટના અધિકારીએ શિકાર દરમિયાન આ ગુફાઓ શોધી કાઢી, જે પછી વિશ્વના પર્યટન માનચિત્ર પર આવી. વાગુર્ણા નદીની ખીણમાં 20 મીટર ઊંચાઈએ ઘોડાની નાળ જેવા વળાંકમાં કોતરાયેલી આ ગુફાઓ બૌદ્ધ સાધુઓના એકાંત વાસ માટે આદર્શ હતી.
 બે તબક્કાનું નિર્માણ: હિનયાનથી મહાયાન સુધી
 અજંતા ગુફાઓનું નિર્માણ બે મુખ્ય તબક્કામાં થયું: &nbsp;
પ્રાચીન તબક્કો (પૂર્વ-ખ્રિસ્તી 2જી સદી): હિનયાન પરંપરા. ગુફા 9, 10 (ચૈત્યગૃહ), 8, 12, 13, 15A (વિહાર). ગુફા 10 સૌથી જૂની, જેમાં સ્તૂપ અને લાકડાની બાંધકામની નકલ કરાઈ છે. &nbsp; વાકાટક તબક્કો (ઈ.સ. 5મી-6મી સદી): મહાયાન પરંપરા. વાકાટક રાજા હરિશેન (475-500) અને તેમના મંત્રી વરાહદેવે ગુફા 16, 17 અર્પણ કરી. બુદ્ધની પ્રતિમા મુખ્ય કેન્દ્ર બની. રાષ્ટ્રકુટ વંશ સુધી (8મી-9મી સદી) ઉપયોગ ચાલુ રહ્યો.
ચિત્રકલા અને શિલ્પકલા: જાતક કથાઓનું જીવંત ચિત્રણ
 અજંતાની દિવાલો પર જાતક કથાઓ, બુદ્ધ જીવન અને સામાજિક દૃશ્યો ચિતરાયા છે. ગુફા 1, 2, 16, 17માં 5મી-6મી સદીના શ્રેષ્ઠ ચિત્રો છે. છત પર ભૌમિતિક ડિઝાઇન, ફૂલો અને નમૂનાઓથી સજાવટ. ચીની યાત્રી હ્યુન ત્સંગે 7મી સદીમાં આ કેન્દ્રનું વર્ણન કર્યું.
 30 ગુફાઓનું વર્ગીકરણ: ચૈત્ય અને વિહાર
કુલ 30 ગુફાઓ (1 અધૂરી). &nbsp; 5 ચૈત્યગૃહ (9, 10, 19, 26, 29): પ્રાર્થના માટે. &nbsp; બાકી વિહાર: સાધુઓના નિવાસ માટે.આ ગુફાઓ બૌદ્ધ ધર્મના વિકાસનું જીવંત સાક્ષ્ય છે.
વિશ્વ ધરોહર અને પર્યટન 1983માં યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ જાહેર. વરસાદી ઋતુમાં બૌદ્ધ સાધુઓ અહીં ધ્યાન કરતા. આજે લાખો પર્યટકો આ કળા અને આધ્યાત્મિકતાના મિલનને જોવા આવે છે.
 અજંતા ગુફાઓ: નામ ગામનું, વારસો વિશ્વનો!

અજંતા ગુફાઓના નામ પાછળનો રહસ્યમય ઈતિહાસ

ગામથી ગુફા સુધીની વાર્તા, બૌદ્ધ કળાનું વિશ્વ ધરોહર

October 21, 2025 | 11:10 IST