ભારતની વોટર સ્ટ્રાઇક, પાણીના એક ટીપાં માટે તરસશે પાકિસ્તાન

પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાનને યોગ્ય જવાબ આપવાનું શરૂ કરી દીધું છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં બુધવારે યોજાયેલી સુરક્ષા અંગેની કેબિનેટ સમિતિની બેઠકમાં કડક નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા છે, જેમાં સિંધુ જળ સંધિ મુલતવી રાખવાનો નિર્ણય પણ સામેલ છે. ભારત દ્વારા પાકિસ્તાન પર કરવામાં આવેલી આ 'વોટર સ્ટ્રાઇક' પાડોશી દેશને પાણીના દરેક ટીપા માટે તડપવશે. 

૬ દાયકા જૂનો સિંધુ કરાર

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૧૯૬૦ થી સિંધુ જળ સંધિ અમલમાં છે. સિંધુ નદીને પાકિસ્તાનની જીવાદોરી માનવામાં આવે છે. ૨૧ કરોડથી વધુ વસ્તી તેમની પાણીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સિંધુ અને તેની ચાર ઉપનદીઓ પર આધાર રાખે છે. પાકિસ્તાનની ખેતીલાયક જમીનનો ૮૦ ટકા ભાગ, જે લગભગ ૧.૬ કરોડ હેક્ટર છે, સિંધુ નદીના પાણીથી સિંચાઈ માટે ઉપલબ્ધ છે.

પાકિસ્તાનમાં, સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓના 90 ટકા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થાય છે, જેના વિના પડોશી દેશના ખેડૂતો બરબાદ થઈ જશે. આ ઉપરાંત, કરાચી, લાહોર અને મુલતાન જેવા પાકિસ્તાનના મુખ્ય શહેરો સિંધુ અને તેની ઉપનદીઓ પર આધાર રાખે છે. એટલું જ નહીં, તરબેલા અને મંગલા જેવા પાવર પ્રોજેક્ટ્સ પણ આ નદીઓની મદદથી ચાલી રહ્યા છે.

પાકિસ્તાન દરેક ટીપા માટે તડપશે

સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત થવાથી પાકિસ્તાનમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જેના પરિણામે લાખો લોકો ભૂખમરાનો ભોગ બની શકે છે. પાકિસ્તાનનો શહેરી પાણી પુરવઠો બંધ થઈ જશે, જેના કારણે ત્યાં અશાંતિ ફેલાશે. વીજળી ઉત્પાદન બંધ થવાની શક્યતા છે અને તેના કારણે પાકિસ્તાનના ઘણા શહેરોમાં બ્લેકઆઉટનો ભય છે.

પાકિસ્તાનમાં સિંધુ, ચિનાબ, બોલાન, ઝેલમ, રાવી સહિત ઘણી નદીઓ વહે છે. પરંતુ સિંધુ નદી પાડોશી દેશની જીવનરેખા છે. સિંધુ નદી તિબેટમાં માનસરોવર નજીક સિન-કા-બાબ પ્રવાહમાંથી નીકળે છે અને અહીંથી તિબેટ અને કાશ્મીર વચ્ચે વહે છે. નદીનો મોટાભાગનો ભાગ પાકિસ્તાનમાં જાય છે. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાન ઘરો સુધી પીવાના પાણી અને ખેતરોની સિંચાઈ માટે આ નદીના પાણી પર નિર્ભર છે. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાનના ઘણા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ માટે સિંધુ નદી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણ છે કે તેને પાકિસ્તાનમાં રાષ્ટ્રીય નદીનો દરજ્જો પણ મળ્યો છે. હવે ભારત સાથે કરાર અટકી જવાથી પાકિસ્તાનને ગંભીર જળ સંકટનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી કાર્યવાહી

૧૯૬૫ના યુદ્ધ દરમિયાન પણ ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરી ન હતી, જોકે તે સમયે ભારતીય સેના તેને કબજે કરવા માટે લાહોર પહોંચી ગઈ હતી. પહેલી વાર બંને દેશોની વાયુસેનાએ આ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના હસ્તક્ષેપ બાદ લગભગ 20 દિવસ સુધી ચાલેલા આ યુદ્ધનો અંત આવ્યો. ભારતીય સેનાની બહાદુરીને કારણે પાકિસ્તાને શરણાગતિ સ્વીકારી.

આ પછી, 1971 ના યુદ્ધમાં, ભારતે પાકિસ્તાનને બે ભાગમાં વહેંચી દીધું અને બાંગ્લાદેશનો જન્મ થયો. પછી પૂર્વ પાકિસ્તાન (હવે બાંગ્લાદેશ) માં પરિસ્થિતિ એટલી બગડી ગઈ કે પાકિસ્તાને પોતાના જ લોકો સામે પોતાની સેના તૈનાત કરી દીધી. પાકિસ્તાની સેનાએ પૂર્વ પાકિસ્તાનના રહેવાસીઓ પર જુલમ ગુજાર્યો અને તેના પર ભારતે ૩ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના રોજ પાકિસ્તાની સેના પર હવાઈ હુમલો કર્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે પાકિસ્તાની સેનાએ આખરે હાર બાદ આત્મસમર્પણ કર્યું અને પૂર્વ પાકિસ્તાન કાપીને એક નવા દેશ, બાંગ્લાદેશ તરીકે સ્થાપિત થયું. આ સંજોગોમાં પણ ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ સંધિ સ્થગિત કરી ન હતી.

આ પછી ૧૯૯૯નું કારગિલ યુદ્ધ થયું, જ્યારે પાકિસ્તાને ફરીથી જમ્મુ અને કાશ્મીર પર કબજો કરવાનો નાપાક પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ ભારતે 'ઓપરેશન વિજય' શરૂ કર્યું અને પાકિસ્તાની સેના અને ઘૂસણખોરોને તેની ભૂમિ પરથી હાંકી કાઢ્યા. આ પછી, પુલવામા અને ઉરી હુમલા પછી પણ, ભારતે ધીરજ જાળવી રાખી અને પાકિસ્તાન સાથેની આ જળ સંધિને સ્થગિત કરી નહીં. જોકે, ભારતે હંમેશા પાકિસ્તાનને કોઈને કોઈ રીતે યોગ્ય જવાબ આપ્યો છે.

શું છે સિંધુ જળ સંધિ

સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૦માં કરાચીમાં તત્કાલીન ભારતીય વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ અને પાકિસ્તાની સેનાના જનરલ અયુબ ખાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. છ દાયકા પહેલા થયેલા સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ, ભારતને સિંધુ અને તેની ઉપનદીઓમાંથી ૧૯ ટકા પાણી મળે છે. પાકિસ્તાનને લગભગ ૮૦ ટકા પાણી મળે છે. ભારત તેના હિસ્સાના માત્ર 90 ટકા પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. આ કરાર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વર્ષ 1960 માં થયો હતો, જેમાં સિંધુ ખીણને 6 નદીઓમાં વિભાજીત કરવામાં આવી હતી.

આ કરાર હેઠળ, બંને દેશો વચ્ચે દર વર્ષે સિંધુ જળ આયોગની બેઠક યોજાય છે અને છેલ્લી બેઠક મે 2022 માં નવી દિલ્હીમાં યોજાઈ હતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે, પૂર્વીય નદીઓ પર ભારતનો અધિકાર છે જ્યારે પશ્ચિમી નદીઓ પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી હતી. આ કરાર વિશ્વ બેંક દ્વારા મધ્યસ્થી કરવામાં આવ્યો હતો. સિંધુ જળ પ્રણાલીમાં મુખ્ય નદી તેમજ પાંચ ઉપનદીઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાં રાવી, બિયાસ, સતલજ, ઝેલમ અને ચિનાબનો સમાવેશ થાય છે. આ નદીઓ સિંધુ નદીની ડાબી બાજુ વહે છે. રાવી, બિયાસ અને સતલજને પૂર્વીય નદીઓ કહેવામાં આવે છે જ્યારે ચિનાબ, ઝેલમ અને સિંધુને પશ્ચિમી નદીઓ કહેવામાં આવે છે. આ નદીઓનું પાણી ભારત અને પાકિસ્તાન બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

સિંધુ વિવાદ કેવી રીતે ઉકેલાય છે?

સંધિ મુજબ, સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબને પશ્ચિમી નદીઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને તેમનું પાણી પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે રાવી, બિયાસ અને સતલજને પૂર્વીય નદીઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને તેમનું પાણી ભારત માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું હતું. કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં ભારત પૂર્વીય નદીઓના પાણીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરી શકે છે. તે જ સમયે, પશ્ચિમી નદીઓના પાણીનો અમુક ભાગ ભારતને પણ આપવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાથી લઈને સિંચાઈ સુધીના વિવિધ હેતુઓ માટે થાય છે.

સિંધુ જળ સંધિ સંબંધિત કોઈપણ વિવાદના ઉકેલ માટે, બંને દેશો વચ્ચે કમિશનરોની બેઠક યોજવામાં આવે છે અને મુદ્દાનું નિરાકરણ લાવવામાં આવે છે. જો મુદ્દો તેનાથી મોટો હોય તો સરકારો હસ્તક્ષેપ કરે છે. પરંતુ જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે પાણી સંધિ અંગે વિવાદ ઊભો થાય છે, ત્યારે તટસ્થ નિષ્ણાતની મદદ લેવાની અથવા મધ્યસ્થી અદાલતમાં જવાની જોગવાઈ છે.

પાકિસ્તાન હવે શું કરશે?

પાકિસ્તાન ભારત સરકારના આ પગલાથી ગુસ્સે છે અને આ નિર્ણયને ગેરકાયદેસર ગણાવી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન હવે આ નિર્ણય સામે વિશ્વ બેંકનો સંપર્ક કરી શકે છે કારણ કે તેની મધ્યસ્થી દ્વારા જ બંને દેશો વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. જોકે ભારતનો દલીલ છે કે કરાર કાયમી ધોરણે રદ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ આતંકવાદ સામે કાર્યવાહીના અભાવે, સંધિ હાલ પૂરતી બંધ કરવામાં આવી છે.

ભારતના આ પગલાથી પાકિસ્તાન સરકાર પણ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ છે કારણ કે તેમને ખ્યાલ નહોતો કે ભારત આટલું મોટું પગલું ભરી શકે છે. પાકિસ્તાનના અવરોધને કારણે, ભારતના મોટા હાઇડ્રોલિક પ્રોજેક્ટ્સ જેમ કે પાકલ દુલ, રાતલે અને કિરુ અટવાઈ ગયા હતા, આવી સ્થિતિમાં, કરાર અટકી જવાને કારણે, ભારત કોઈપણ પરામર્શ વિના પ્રોજેક્ટ્સનું કામ ઝડપી બનાવી શકે છે.

આ પણ વાંચો--- ભારત એવું જ કરે જેવું ઇઝરાયેલે કર્યું..પેન્ટાગોનના પૂર્વ અધિકારીના નિવેદનથી ખળભળાટ

સમાચાર મેળવવા આજે જ અમારી WAHTSAPP ચેનલ સાથે જોડાવ