સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ મહિલા મુખ્યમંત્રી, ઇતિહાસના અગમ્ય શિલ્પી સુચેતા કૃપલાણી

25 જૂન, 1908 ના રોજ અંબાલાના એક સરળ પરિવારમાં જન્મેલી, એક સામાન્ય છોકરીએ ભારતીય રાજકારણ અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં અસાધારણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તે સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી હતા. આ સુચેતા કૃપલાણીની સાચી વાર્તા છે. જ્યારે ભારત બ્રિટિશ શાસનની પકડમાં હતું અને મહિલાઓ માટે રાજકારણમાં પ્રવેશ અશક્ય માનવામાં આવતો હતો, ત્યારે સુચેતાએ માત્ર તે દરવાજો ખોલ્યો જ નહીં, પરંતુ તેમાં મહિલા સશક્તિકરણનો પાયો પણ નાખ્યો.

દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ઇન્દ્રપ્રસ્થ કોલેજમાંથી સ્નાતક અને બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષિકા સુચેતા કૃપલાણીનું પ્રારંભિક જીવન સિદ્ધિઓથી ભરેલું હતું. પરંતુ, આ ફક્ત એક શરૂઆત હતી. 1936 માં, તેમણે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની આચાર્ય જેબી કૃપલાણી સાથે લગ્ન કર્યા અને 1938 માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાઈને તેમના રાજકીય જીવનની શરૂઆત કરી. ત્યાંથી, તેમની અંદરની 'ક્રાંતિકારી મહિલા' જાગી.

૧૯૪૨ના ભારત છોડો આંદોલનમાં સુચેતા ક્રિપલાણીના યોગદાન અને ૧૯૪૪માં ધરપકડ બાદ તેમણે ભોગવેલા એક વર્ષ સુધીના અટકાયતના સમયગાળાએ તેમના વ્યક્તિત્વને ઘડ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન, સુભાષ ચંદ્ર બોઝ, નેહરુ અને પટેલ જેવા નેતાઓએ હેડલાઇન્સ બનાવી. બીજી બાજુ, સુચેતા ક્રિપલાણીએ ચળવળની 'કરોડરજ્જુ' તરીકે દૃઢતાપૂર્વક, પરંતુ પ્રચાર વિના, કામ કર્યું. ૧૯૪૬માં, ક્રિપલાણી સંયુક્ત પ્રાંતોમાંથી બંધારણ સભા માટે ચૂંટાયા અને ધ્વજ પ્રસ્તુતિ સમિતિના મુખ્ય સભ્ય તરીકે, તેઓ સંસદમાં ત્રિરંગો રજૂ કરનારી ટીમનો ભાગ હતા.

આ ભૂમિકા પ્રતીકાત્મક નહોતી, તે સ્વતંત્ર થવાના આરે આવેલા ભારતમાં મહિલાના હિસ્સાનો એક શક્તિશાળી પુરાવો હતો.

કટ્ટર ગાંધીવાદી હોવાને કારણે, ક્રિપલાણી ભારતના ભાગલા સમયે ગાંધીજી સાથે બંગાળ ગયા હતા, જ્યાં તેમણે કોમી રમખાણો દરમિયાન રાહત અને પુનર્વસન કાર્યમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. કોંગ્રેસ રાહત સમિતિના સચિવ તરીકેના તેમના કાર્યને હજુ પણ માનવતાવાદી સેવાનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

ક્રિપલાણીને ફક્ત 'સ્વતંત્રતા સેનાની' કહેવું એ તેમના યોગદાનને ઓછું આંકવા જેવું હશે. તેઓ પ્રાંતીય સંસદ (૧૯૫૦-૫૨), પ્રથમ લોકસભા (૧૯૫૨-૫૬) અને બીજી લોકસભા (૧૯૫૭-૬૨) ના સભ્ય હતા. ઉત્તર પ્રદેશમાં તેમની રાજકીય કારકિર્દી સફળ રહી હતી અને તેમણે અનેક મહત્વપૂર્ણ હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાના સભ્ય (૧૯૪૩-૫૦) અને શ્રમ, સમુદાય વિકાસ અને ઉદ્યોગ મંત્રી (૧૯૬૦-૬૩)નો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૬૩માં, તેઓ ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી બન્યા અને ભારતના રાજ્યના પ્રથમ મહિલા મુખ્યમંત્રી બનીને ઇતિહાસ રચ્યો.

રાજકારણમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ઓછી હતી તે સમયે, તેમણે વહીવટી નિર્ણયો, શ્રમ નીતિઓ અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં કુશળતા દર્શાવી. તેમની કાર્યશૈલી કડક પરંતુ ન્યાયી હતી. તેમણે કોઈને પણ મહિલા હોવાનો તકવાદી લાભ લેવા દીધો નહીં, ન તો તેમણે કોઈને ભૂલવા દીધું કે તેઓ પણ દેશની નીતિઓ નક્કી કરવામાં સક્ષમ છે.

સુચેતા ક્રિપલાનીએ તુર્કી, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન જેવા વૈશ્વિક મંચો પર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. એશિયન મહિલાઓના રાજકીય સશક્તિકરણ પરના સેમિનારોમાં, તેમણે ભારતીય મહિલાઓની ભૂમિકા પર ગંભીર ચર્ચાઓ રજૂ કરી. તેઓ ભારતીય નારીવાદના 'બૌદ્ધિક પ્રતિનિધિ' પણ હતા.

તેમણે ૧૯૭૧માં રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. ૧૯૭૪માં તેમનું અવસાન થયું. આજે, સુચેતા ક્રિપલાનીનું નામ ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં કેટલાક ખૂણા સુધી સીમિત છે. ભારતની પ્રથમ મહિલા મુખ્યમંત્રી, બંધારણ સભાના સભ્ય અને સ્વતંત્રતા સેનાની હોવા છતાં, આજની પેઢી તેમને ભાગ્યે જ ઓળખે છે.