ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે કેન્દ્ર દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવી રહેલી વિવિધ યોજનાઓના પરિણામે ભારતની દવાઓ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ નિકાસમાં 92 ટકાનો વધારો થયો છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2018-19માં રૂપિયા 1,28,028 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં રૂપિયા 2,45,962 કરોડ થયો છે, એમ સંસદમાં આપવામાં આવેલી માહિતીમાં જણાવ્યું છે.
એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં, રસાયણો અને ખાતર રાજ્યમંત્રી અનુપ્રિયા પટેલે લોકસભામાં જણાવ્યું હતું કે, આ યોજનાઓમાં ફાર્મા-મેડટેકમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન (PRIP) યોજના, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટે ઉત્પાદન લિંક્ડ ઈન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના, બલ્ક ડ્રગ્સ માટે PLI યોજના, બલ્ક ડ્રગ પાર્કના પ્રમોશન માટેની યોજના અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવવા માટેની યોજનાનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતના ફાર્મા અને મેડિકલ ટેક ક્ષેત્રને ખર્ચ-આધારિતથી નવીનતા-આધારિત વૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરવા માટે 5,000 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચ સાથે PRIP યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે.
તેનો ઉદ્દેશ્ય દવા શોધ અને વિકાસ અને તબીબી ઉપકરણો જેવા પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસ માટે સંશોધનને મજબૂત બનાવવા અને ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. તેમણે માહિતી આપી કે, આ યોજના હેઠળ સાત શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટે PLI યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને ઉત્પાદન વધારીને અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ-મૂલ્યની વસ્તુઓ માટે ઉત્પાદન વૈવિધ્યકરણમાં યોગદાન આપીને ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને વધારવાનો છે.
રાજ્ય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, આ યોજનાથી યોગ્ય ઉત્પાદનોમાં રોકાણ અને ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે.
માર્ચ 2025 સુધીમાં, યોજનાના 6 વર્ષના સમયગાળા માટે લક્ષ્યાંકિત રૂપિયા 17,275 કરોડના પ્રતિબદ્ધ રોકાણથી યોજનાના ત્રીજા વર્ષ સુધી રૂ. 37,306 કરોડનું સંચિત રોકાણ થયું છે અને રૂ. 2,66,528 કરોડના મંજૂર ઉત્પાદનોનું સંચિત વેચાણ થયું છે, જેમાં રૂપિયા 1,70,807 કરોડના નિકાસનો સમાવેશ થાય છે.
બલ્ક ડ્રગ્સ માટેની PLI યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય મહત્વપૂર્ણ દવાઓના ઉત્પાદનમાં વપરાતા એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (API)ના પુરવઠામાં વિક્ષેપો ટાળવાનો છે. આ યોજનાનો કુલ બજેટ ખર્ચ 6,940 કરોડ રૂપિયા છે.
તેમણે વધુમાં માહિતી આપી કે, માર્ચ 2025 સુધીમાં યોજના હેઠળ 6 વર્ષના ઉત્પાદન સમયગાળા દરમિયાન રોકાણ માટે મંજૂર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ હેઠળ 3,938.5 કરોડ રૂપિયાનું પ્રતિબદ્ધ રોકાણ નોંધપાત્ર રીતે વટાવી ગયું છે, જેમાં યોજનાના ત્રીજા વર્ષ સુધી 4,570 કરોડ રૂપિયાનું સંચિત રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે.
રાજ્ય મંત્રીએ એ પણ માહિતી આપી કે, સરકારે પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના શરૂ કરી છે, જેથી ગુણવત્તાયુક્ત જેનેરિક દવાઓ બધાને પોષણક્ષમ ભાવે ઉપલબ્ધ થાય.
આ યોજના હેઠળ, દેશભરમાં જન ઔષધિ કેન્દ્રો (JAKs) તરીકે ઓળખાતા સમર્પિત આઉટલેટ્સ ખોલવામાં આવે છે જે બજારમાં અગ્રણી બ્રાન્ડેડ દવાઓ કરતાં લગભગ 50 ટકાથી 80 ટકા ઓછી કિંમતે દવાઓ પૂરી પાડે છે.
6 જૂન, 2025 સુધીમાં, કુલ 16,912 JAK ખોલવામાં આવ્યા છે અને સરેરાશ 10થી 12 લાખ લોકો દરરોજ આ કેન્દ્રોની મુલાકાત લે છે અને પોષણક્ષમ ભાવે ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ મેળવે છે. આ યોજનામાં ૨,૧૧૦ દવાઓ અને 315 સર્જિકલ સાધનો, તબીબી ઉપભોગ્ય વસ્તુઓ અને સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
રાજ્યમંત્રી અનુપ્રિયા પટેલે માહિતી આપી હતી કે, આ યોજનાના પરિણામે છેલ્લા 11 વર્ષમાં બ્રાન્ડેડ દવાઓના ભાવની તુલનામાં નાગરિકોને આશરે 38,000 કરોડ રૂપિયાની બચત થઈ છે. વધુમાં, આ યોજનાએ 6,800થી વધુ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો સહિત 16,000થી વધુ લોકોને સ્વરોજગારી પૂરી પાડી છે.

ફાર્મા નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો

6 વર્ષમાં ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસમાં 92 ટકા વૃદ્ધિ થઈ, અનુપ્રિયા પટેલે આપી માહિતી

July 26, 2025 | 11:11 IST