સોશિયલ મીડિયા માટે વય મર્યાદા નક્કી કરવાની ભલામણ

ભારત સરકારે આજે (ગુરુવારે) સંસદમાં રજૂ કરેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26માં યુવાનો અને બાળકોમાં વધતા 'ડિજિટલ વ્યસન' (ડિજિટલ એડિક્શન) અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સર્વેક્ષણમાં સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઇન ગેમ્બલિંગ એપ્સ અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર વય આધારિત મર્યાદા નક્કી કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેથી બાળકોને વ્યસન અને હાનિકારક કન્ટેન્ટથી બચાવી શકાય. આ અહેવાલ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે રજૂ કર્યો છે, જે 1 ફેબ્રુઆરીએ રજૂ થનારા કેન્દ્રીય બજેટ પહેલાંનો મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે.

સર્વેક્ષણમાં દેશના આર્થિક મોરચાઓની સમીક્ષા સાથે ડિજિટલ વ્યસનને પણ આર્થિક અને સામાજિક પડકાર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. તેમાં જણાવાયું છે કે 15-29 વર્ષના યુવાનોમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ લગભગ સાર્વત્રિક છે, પરંતુ તેના કારણે અભ્યાસ, કાર્યસ્થળની ઉત્પાદકતા અને માનસિક આરોગ્ય પર નકારાત્મક અસર પડી રહી છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણની મુખ્ય ભલામણો અને ચિંતાઓ

• પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી: સોશિયલ મીડિયા અને ગેમ્બલિંગ એપ્સને વય ચકાસણી (એજ વેરિફિકેશન) અને વય અનુરૂપ ડિફોલ્ટ સેટિંગ્સ લાગુ કરવા માટે જવાબદાર બનાવવા જોઈએ. ખાસ કરીને ઓટો-પ્લે વીડિયો, ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો અને ગેમ્બલિંગ પર નિયંત્રણ લાવવું જોઈએ, કારણ કે આ ફીચર્સ સ્ક્રીન ટાઇમ વધારીને વ્યસન વધારે છે.
• માનસિક આરોગ્ય પર અસર: વ્યસનને કારણે ચિંતા, ડિપ્રેશન, ઓછો આત્મવિશ્વાસ, સાયબરબુલિંગ અને આત્મહત્યાના વિચારો વધી રહ્યા છે. 15-24 વર્ષના યુવાનોમાં આ સમસ્યા વધુ છે. તેમજ ઊંઘની અછત અને એકાગ્રતાની તકલીફ પણ જોવા મળે છે.
• પરિવાર અને સમાજની ભૂમિકા: માત્ર કાનૂની પગલાં જ નહીં, પરિવારોને સ્ક્રીન ટાઇમ મર્યાદા, ડિવાઇસ-ફ્રી સમય અને ઓફલાઇન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. બાળકો માટે સરળ અને સુરક્ષિત ડિવાઇસીસને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, જેમાં શિક્ષણલક્ષી કન્ટેન્ટ માટે સેફગાર્ડ્સ હોય.
• આર્થિક અને સામાજિક અસર: વ્યસનને કારણે ઉત્પાદકતા ઘટી રહી છે, જે આર્થિક વિકાસને અસર કરે છે. તેમજ ઓનલાઇન રિસ્કી વર્તનથી આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે.

વર્તમાન સ્થિતિ અને તાજા અપડેટ્સ

આજે રજૂ થયેલા આર્થિક સર્વેક્ષણમાં આ વિષયને પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રીય જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. ડિસેમ્બર 2025માં થયેલા એક સર્વેમાં 9-17 વર્ષના બાળકોના માતા-પિતામાંથી 2માંથી 3એ સ્વીકાર્યું કે તેમના બાળકો સોશિયલ મીડિયા, OTT અને ઓનલાઇન ગેમિંગમાં વ્યસની છે. આ સર્વેમાં 25% માતા-પિતાએ આધાર આધારિત પેરેન્ટલ કન્સેન્ટને ફરજિયાત બનાવવાની માંગ કરી છે.

ભારતમાં હાલમાં 18 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો માટે ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદા હેઠળ માતા-પિતાની સંમતિ જરૂરી છે, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા એક્સેસ માટે કોઈ કડક વય પ્રતિબંધ નથી. ગોવા અને આંધ્ર પ્રદેશ જેવા રાજ્યો ઓસ્ટ્રેલિયાના મોડલ પર વિચાર કરી રહ્યા છે.

વિશ્વના દેશોમાં વય મર્યાદાના કાયદા

• ઓસ્ટ્રેલિયા: 16 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ. ડિસેમ્બર 2025માં અમલી બન્યો, કંપનીઓને 49.5 મિલિયન AUD (₹270 કરોડ) સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. માતા-પિતાની સંમતિની જોગવાઈ નથી.
• ફ્રાન્સ: 15 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો માટે એકાઉન્ટ બનાવવા પર પ્રતિબંધની તૈયારી. જાન્યુઆરી 2026માં નેશનલ એસેમ્બલીએ બિલ મંજૂર કર્યું, સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી અમલી બનશે. હાલમાં માતા-પિતાની પરવાનગી જરૂરી છે.
• અમેરિકા: રાષ્ટ્રીય સ્તરે COPPA કાયદા હેઠળ 13 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકોના ડેટા માટે પરવાનગી જરૂરી. રાજ્યો જેમ કે ફ્લોરિડા, ઉટાહમાં 14-16 વર્ષ માટે કડક પ્રતિબંધ.
• યુરોપિયન યુનિયન: DSA હેઠળ 16 વર્ષની ભલામણ, પરંતુ સભ્ય દેશોને 13-16 વર્ષ વચ્ચે પસંદ કરવાની છૂટ. ઓક્ટોબર 2025માં EU માટે 16 વર્ષનો પ્રસ્તાવ.
• અન્ય: નોર્વેમાં 13થી 15 વર્ષ કરવાનો પ્રસ્તાવ. UKમાં ઓનલાઇન સેફ્ટી એક્ટ હેઠળ કડક ધોરણો.

ટેક કંપનીઓની પ્રતિક્રિયા અને અસર

મેટા (ફેસબુક), આલ્ફાબેટ (યુટ્યુબ) અને Xએ હજુ સુધી આ ભલામણો પર કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપી નથી. ભારત આ કંપનીઓ માટે વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર છે, તેથી જો આ ભલામણો કાયદાનું સ્વરૂપ લેશે તો તેમને કામગીરીમાં મોટા ફેરફારો કરવા પડશે.

આ સર્વેક્ષણ બજેટ સેશનના પ્રથમ દિવસે રજૂ થયું છે અને તેમાં AI અને હાર્ટ ડિસીઝ જેવી અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વધુ વિકાસ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો.