હિમાચલ પ્રદેશમાં ગ્લેશિયર તળાવોનો વધતો ખતરો: સતલજ બેસિનમાં 2,292 તળાવો, તિબેટમાં 1,335

Himachal Glacier Lakes: ટ્રાન્સ-હિમાલયન વિસ્તારમાં વધતું તાપમાન અને પર્યાવરણીય ફેરફાર હવે ગ્લેશિયર્સ પર સીધી અસર કરી રહ્યા છે. હિમનદીઓ ઝડપથી પીગળતાં તેમના પાણીથી બનતા ગ્લેશિયર તળાવોનું કદ પણ વધી રહ્યું છે. આવા તળાવો ભૂસ્ખલન, હિમપ્રપાત અથવા ભૂકંપ જેવી કુદરતી ઘટનાને કારણે તૂટી પડે તો હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ અને જમ્મુ-કાશ્મીરના વિસ્તારોમાં અચાનક પૂર અને કાટમાળના પ્રવાહનું જોખમ વધી શકે છે.

હિમાચલ પ્રદેશ કાઉન્સિલ ફોર સાયન્સ, ટેક્નોલોજી એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ (HIMCOSTE)ના અભ્યાસમાં માત્ર સતલજ બેસિનમાં 2,292 ગ્લેશિયર તળાવોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. ચિંતાની વાત એ છે કે આ પૈકી 1,335 તળાવો ચીનના કબજા હેઠળના તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા હોવાનું જણાવાયું છે. ભારતની સીધી પહોંચ બહાર આવેલા આ વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર તળાવોની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી પડકારરૂપ બની શકે છે.

સતલજ બેસિનમાં 2,292 ગ્લેશિયર તળાવો

HIMCOSTEના અભ્યાસ મુજબ સતલજ બેસિનમાં ગ્લેશિયર તળાવોની સંખ્યા નોંધપાત્ર છે. હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર જિલ્લાના ખાબ વિસ્તારની આસપાસ આશરે 487 તળાવો અને સ્પીતિ વિસ્તારમાં 470 તળાવો નોંધાયા છે.

આ પૈકી 49 તળાવો 10 હેક્ટરથી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે. 51 તળાવો 5થી 10 હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવે છે, જ્યારે 2,192 તળાવો 5 હેક્ટરથી ઓછા વિસ્તારમાં આવેલા છે.

સતલજ ઉપરાંત ચેનાબ અને રાવી નદીના તટપ્રદેશમાં પણ આશરે 373 ગ્લેશિયર તળાવો નોંધાયા છે. તળાવોના કદ, પાણીના સ્તર અને આસપાસના ભૂપ્રદેશમાં થતા ફેરફારોનું સતત મોનિટરિંગ સંભવિત જોખમની ઓળખ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ગીપાંગનાથ તળાવ 27થી વધીને 110 હેક્ટર થયું

લાહૌલ-સ્પિતિના સિસુ નજીક આવેલું ગીપાંગનાથ તળાવ ગ્લેશિયર પીગળવાની અસરનું મહત્વનું ઉદાહરણ છે.

મળતી માહિતી અનુસાર વર્ષ 1975માં આ તળાવનો વિસ્તાર આશરે 27 હેક્ટર હતો. ત્યારબાદ તેનો વિસ્તાર વધીને આશરે 110 હેક્ટર થયો છે. તેની સરેરાશ ઊંડાઈ લગભગ 36 મીટર હોવાનું જણાવાયું છે.

તળાવના ઝડપથી વિસ્તરણને કારણે તેના સંભવિત જોખમ અંગે ચિંતા વધી છે. જો ભૂસ્ખલન, હિમપ્રપાત અથવા ભૂકંપ જેવી ઘટનાને કારણે તળાવમાં ભંગાણ થાય તો પાણી સાથે મોટા પ્રમાણમાં કાટમાળ નીચેના વિસ્તારો તરફ આવી શકે છે.

સેટેલાઇટ તસવીરોથી ગ્લેશિયર તળાવોની ઓળખ

રાજ્ય સરકારના આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સલાહકાર અને HIMCOSTEના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક અધિકારી ડૉ. એસ.એસ. રંધાવાના જણાવ્યા અનુસાર, LISS-4 સેટેલાઇટની 5.8 મીટર રિઝોલ્યુશનવાળી 2023ની તસવીરોના આધારે સતલજ બેસિનમાં 2,292 ગ્લેશિયર તળાવોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી.

અગાઉના સેટેલાઇટ ડેટા અનુસાર વર્ષ 2019માં ચેનાબ બેસિનમાં 242, બિયાસમાં 93 અને રાવી બેસિનમાં 38 ગ્લેશિયર તળાવો નોંધાયા હતા.

સેટેલાઇટ મોનિટરિંગથી ગ્લેશિયર તળાવોના વિસ્તાર અને આસપાસના ભૂપ્રદેશમાં થતા ફેરફારોની ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

તિબેટમાં આવેલા ગ્લેશિયર તળાવો ભારત માટે કેમ ચિંતાજનક?

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર સતલજ બેસિનનો મોટો હિસ્સો ચીનના કબજા હેઠળના તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલો છે. બેસિનનો લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ વિસ્તાર તિબેટમાં અને એક ચતુર્થાંશ વિસ્તાર હિમાચલ પ્રદેશમાં આવે છે.

આ સ્થિતિમાં તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા કોઈ મોટા ગ્લેશિયર તળાવમાં અચાનક ભંગાણ થાય તો પાણી સતલજ નદી મારફતે હિમાચલ પ્રદેશ તરફ આવી શકે છે. ત્યારબાદ તેની અસર પંજાબના મેદાની વિસ્તારો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.

આ સંભવિત જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા ગ્લેશિયર તળાવોનું સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ અને અસરકારક Early Warning System વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર નિષ્ણાતો ભાર મૂકે છે.

સાંગલા ખીણના યારપાબુંગ તળાવને લઈને ચિંતા

કિન્નૌરની સાંગલા ખીણમાં આવેલું યારપાબુંગ તળાવ પણ ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. દેબર કાંડે વિસ્તારમાં આવેલું આ તળાવ આશરે 550 મીટર લાંબું અને 260 મીટર પહોળું હોવાનું જણાવાયું છે.

સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે ભૂકંપ અથવા અન્ય કુદરતી આપત્તિના કારણે તળાવ તૂટે તો બાસ્પા અને સતલજ નદીના સંગમ નજીકના વિસ્તારો પર તેની અસર થઈ શકે છે.

આથી તળાવની સ્થિતિનું સતત નિરીક્ષણ અને સંભવિત આપત્તિ માટે સ્થાનિક સ્તરે બચાવ વ્યવસ્થા તૈયાર રાખવી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

હિમાચલ પ્રદેશના 4 જોખમી ગ્લેશિયર તળાવો

રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (NDMA) દ્વારા હિમાચલ પ્રદેશના કેટલાક ગ્લેશિયર તળાવો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

ગીપાંગ તળાવ લાહૌલ-સ્પિતિ વિસ્તારમાં આવેલું મોટું ગ્લેશિયર તળાવ છે.

બાસ્પા તળાવ કિન્નૌરમાં આશરે 15,465 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલું છે અને આશરે 18.88 હેક્ટરમાં ફેલાયેલું હોવાનું જણાવાયું છે.

કાલકા તળાવ સતલજ બેસિન વિસ્તારમાં આવેલું છે અને આશરે 27.89 હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવે છે.

વાસુકી તળાવ કુલ્લુ વિસ્તારમાં આવેલું સંવેદનશીલ ગ્લેશિયર તળાવ હોવાનું જણાવાયું છે.

આવા તળાવો માટે પાણીના સ્તરની દેખરેખ, પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની તૈયારી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

2000નું સતલજ પૂર આજે પણ ચેતવણી આપે છે

હિમાલય વિસ્તારમાં અચાનક પૂરનું જોખમ નવું નથી. 31 જુલાઈ અને 1 ઓગસ્ટ 2000ના રોજ સતલજ નદીમાં વિનાશક પૂર આવ્યું હતું.

મળતી વિગતો અનુસાર આ ઘટનામાં પાણીનું સ્તર સામાન્ય કરતાં આશરે 60 ફૂટ સુધી વધ્યું હતું. NH-22નો આશરે 200 કિલોમીટરનો રસ્તો, 20 મોટા પુલ અને 22 ઝૂલા પુલને નુકસાન થયું હતું. આ ઘટનામાં 135 લોકોનાં મોત થયાં હતાં અને મોટા પ્રમાણમાં આર્થિક નુકસાન થયું હતું.

આ ઘટના દર્શાવે છે કે સતલજ બેસિનમાં ઉપરવાસની કોઈ મોટી જળઘટનાની અસર નીચેના વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે.

2005માં પાર્ચુ તળાવની ઘટનાથી વધ્યું જોખમ

વર્ષ 2005માં તિબેટના પાર્ચુ તળાવ સાથે જોડાયેલી ઘટનાએ પણ સતલજ બેસિનના સરહદપારના જોખમ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું.

પાર્ચુ તળાવમાંથી આવેલા પાણીના કારણે સતલજ નદીમાં પૂર આવ્યું હતું. આ દરમિયાન વાંગટુ અને સામડો વચ્ચેના માર્ગો, પુલો અને અન્ય માળખાને નુકસાન થયું હતું.

આ ઘટના ભારત માટે સરહદપાર આવેલા જળસ્ત્રોતો અને ગ્લેશિયર તળાવોના મોનિટરિંગનું મહત્વ દર્શાવે છે.

છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ગ્લેશિયર તળાવોના કદમાં વધારો

NIT હમીરપુરના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ વિભાગના પ્રોફેસર રાજેશ્વર સિંહ બાંશ્ટુના જણાવ્યા અનુસાર છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં કેટલાક ગ્લેશિયર તળાવોના કદમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.

નિષ્ણાતોએ હિમાલયના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં નદી કિનારે થતા બાંધકામ અને વિકાસકાર્યોમાં આપત્તિ જોખમને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે.

હિમાલય જેવા ભૂકંપ અને ભૂસ્ખલન માટે સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં વિકાસકાર્યોનું આયોજન કરતી વખતે પૂર અને GLOFના સંભવિત જોખમને પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી બની શકે છે.

હિમાચલ સરકારનું શું કહેવું છે?

હિમાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી સુખવિંદર સિંહ સુખુએ જણાવ્યું છે કે લાહૌલ-સ્પિતિ સહિતના વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર તળાવો અંગે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજાઈ છે.

તેમના જણાવ્યા અનુસાર ગ્લેશિયર્સ પીગળવાની અને સંકોચાવાની પ્રક્રિયા અંગે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ચાલી રહ્યો છે અને સરકાર સમગ્ર પરિસ્થિતિનું સતત મૂલ્યાંકન કરી રહી છે.

ગ્લેશિયર તળાવો તૂટે તો શું થાય?

ગ્લેશિયર પીગળવાથી બનતું પાણી જ્યારે તળાવમાં એકત્ર થાય છે ત્યારે કેટલાક તળાવોના કદમાં વધારો થઈ શકે છે. જો તળાવને રોકતી કુદરતી દીવાલ નબળી પડે અથવા ભૂસ્ખલન, હિમપ્રપાત કે ભૂકંપ જેવી ઘટના બને તો મોટી માત્રામાં પાણી અચાનક નીચે તરફ વહી શકે છે.

આ પ્રકારની ઘટનાને Glacial Lake Outburst Flood એટલે કે GLOF કહેવામાં આવે છે.

GLOF દરમિયાન પાણી સાથે કાટમાળ, પથ્થરો અને અન્ય સામગ્રી પણ ઝડપથી નીચે આવી શકે છે. તેથી જોખમ માત્ર પર્વતીય વિસ્તારો પૂરતું સીમિત ન રહે અને નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.

હિમાચલથી પંજાબ સુધી સંભવિત અસર

સતલજ, ચેનાબ અને રાવી જેવી નદીઓ હિમાલયના વિસ્તારોમાંથી નીકળીને આગળના મેદાની વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. તેથી ઉપરવાસમાં ગ્લેશિયર તળાવ તૂટવાની ઘટનાની અસર માત્ર પર્વતીય વિસ્તારમાં સીમિત રહે તે જરૂરી નથી.

સતલજના પ્રવાહ સાથે પાણી હિમાચલ પ્રદેશથી આગળ પંજાબના મેદાની વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે. આ કારણે ગ્લેશિયર તળાવોની દેખરેખ, પૂરનું પૂર્વાનુમાન અને Early Warning Systemને મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

હવે સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ અને Early Warning System પર ભાર

સતલજ બેસિનમાં 2,292 ગ્લેશિયર તળાવોની ઓળખ અને તેમાંથી 1,335 તળાવો તિબેટ વિસ્તારમાં હોવાની માહિતી હિમાલયના જળસ્રોતોની સતત દેખરેખનું મહત્વ દર્શાવે છે.

જોખમી તળાવો માટે પાણીના સ્તરની દેખરેખ, સેટેલાઇટ સર્વેલન્સ, સેન્સર આધારિત ચેતવણી વ્યવસ્થા, સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની તૈયારી અને ઝડપી બચાવ કામગીરીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી જરૂરી બની શકે છે.

હિમાલયના ગ્લેશિયર તળાવો હવે કેમ મહત્વના બન્યા?

હિમાલયના ગ્લેશિયર્સમાં થતા ફેરફારો હવે માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી. તેની અસર પાણીના સ્ત્રોતો, પૂરનું જોખમ, પર્વતીય વસાહતો અને નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોની સુરક્ષા સાથે પણ જોડાયેલી છે.

સતલજ બેસિનમાં 2,292 ગ્લેશિયર તળાવોની ઓળખ, તેમાં તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા 1,335 તળાવો અને છેલ્લા દાયકાઓમાં કેટલાક તળાવોના વધતા વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને વૈજ્ઞાનિક મોનિટરિંગ વધુ મહત્વનું બની ગયું છે.

ભવિષ્યમાં સંભવિત GLOF જેવી આપત્તિનું જોખમ ઘટાડવા માટે સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ, પાણીના સ્તરની સતત દેખરેખ, Early Warning System અને સ્થાનિક આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તંત્ર વચ્ચે વધુ સારો સમન્વય જરૂરી બની શકે છે.

હાલનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે હિમાલયના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર તળાવોના બદલાતા કદ અને સ્થિતિની સમયસર માહિતી મળે અને સંભવિત જોખમવાળા વિસ્તારોમાં પૂરતી તૈયારી રાખી શકાય.