નમસ્કાર! આજે આપણે ભારતના પવિત્ર શક્તિપીઠોમાંથી એક, કાત્યાયની શક્તિપીઠની વાત કરીશું. આ એક એવું અદ્ભુત સ્થળ છે જ્યાં શક્તિની ઉપાસના ભક્તોના હૃદયમાં નવી ઉર્જા જગાવે છે. હિંદુ ધર્મમાં શક્તિનું વિશેષ સ્થાન છે, અને દેવી કાત્યાયની, નવદુર્ગાના છઠ્ઠા સ્વરૂપ તરીકે, શક્તિ, નિર્ભયતા અને વિજયનું પ્રતીક છે.

સ્થળ અને પૌરાણિક મહત્ત્વ

કાત્યાયની શક્તિપીઠ ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા જિલ્લામાં, વૃંદાવન નજીક ભૂતેશ્વરમાં આવેલું છે. આ સ્થળ ૫૧ શક્તિપીઠોમાંનું એક છે, જે હિંદુ ધર્મના સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાં ગણાય છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, અહીં દેવી સતીના વાળ પડ્યા હતા, જેના કારણે આ સ્થળ શક્તિનું પ્રબળ કેન્દ્ર બન્યું છે. ભક્તો દ્રઢપણે માને છે કે આ પવિત્ર સ્થળે પગ મૂકતાં જ મનની નકારાત્મક શક્તિઓ દૂર થાય છે, અને ઊંડી આધ્યાત્મિક શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. આ શક્તિપીઠ પરંપરા અને આસ્થાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

દેવી કાત્યાયની: યોદ્ધા સ્વરૂપ અને પૂજન

કાત્યાયની દેવીને યોદ્ધા સ્વરૂપે ઓળખવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે દેવીએ મહિષાસુર નામના પ્રચંડ રાક્ષસનો વધ કર્યો હતો, જેના કારણે તેમને મહિષાસુરમર્દિની પણ કહેવામાં આવે છે. નવરાત્રીના છઠ્ઠા દિવસે દેવીના આ શક્તિશાળી સ્વરૂપની પૂજા થાય છે, જે ભક્તોને શત્રુઓ પર વિજય અને જીવનની અડચણો દૂર કરવાનું બળ આપે છે. એવી દ્રઢ માન્યતા છે કે અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાર્થના કરવાથી ભક્તોની મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય છે, અને મનની અશુદ્ધિઓ તથા નકારાત્મકતાનો નાશ થાય છે.

મંદિરનું સ્થાપત્ય અને દેવીનું સ્વરૂપ

આ મંદિરનું સ્થાપત્ય પરંપરાગત ઉત્તર ભારતીય શૈલીનું છે, જે સાદું છતાં અત્યંત અસરકારક છે. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં દેવી કાત્યાયનીની ભવ્ય ચાર ભુજાઓવાળી મૂર્તિ વિરાજમાન છે. દેવી એક હાથમાં કમળ, બીજામાં ચંદ્રહાસ તલવાર, અને અન્ય બે હાથોમાં અભય (ભયમુક્તિ) તથા વરદ (આશીર્વાદ) મુદ્રા ધારણ કરે છે. તેમનું વાહન સિંહ, શક્તિ અને નિર્ભયતાનું પ્રતીક છે. મંદિરની દીવાલો પર પૌરાણિક કથાઓની સુંદર કોતરણીઓ શ્રદ્ધાળુઓ અને કલાપ્રેમીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે, જ્યારે નાગર શૈલીનું શિખર આ મંદિરની ભવ્યતામાં વધારો કરે છે.

ઉત્સવો અને આધ્યાત્મિક વાતાવરણ

નવરાત્રી દરમિયાન આ મંદિર ભક્તોની ભીડથી ઉભરાય છે. ખાસ કરીને, છઠ્ઠા દિવસે યોજાતી વિશેષ આરતી અને હવન ભક્તો માટે એક અનન્ય અને દિવ્ય અનુભવ હોય છે. વૃંદાવન જેવા પવિત્ર નગરની નજીક આવેલું આ સ્થળ, શ્રીકૃષ્ણના ભક્તો માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેઓ દેવી કાત્યાયનીને વૃંદાવનની અધિષ્ઠાત્રી દેવી માને છે. અહીંનું સમગ્ર વાતાવરણ આધ્યાત્મિક ઊર્જા અને ભક્તિભાવથી ભરપૂર રહે છે.

પૌરાણિક કથાઓ: દેવીના જન્મ અને શક્તિપીઠનું નિર્માણ

દેવી કાત્યાયનીના જન્મ અંગે બે મુખ્ય પૌરાણિક કથાઓ પ્રચલિત છે:

૧. ઋષિ કતની પુત્રી: એક કથા અનુસાર, દેવી કાત્યાયનીનો જન્મ મહર્ષિ કતના ઘરે થયો. ઋષિની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને દેવી દુર્ગાએ તેમની પુત્રી તરીકે અવતાર લીધો. આથી જ દેવીનું નામ “કાત્યાયની” પડ્યું, જેનો અર્થ છે “કાત્યાયન ઋષિની પુત્રી”.

૨. સતીના વાળ: બીજી એક કથા અનુસાર, જ્યારે દેવી સતીએ પોતાના પિતા દક્ષના યજ્ઞકુંડમાં આત્મદાહ કર્યો, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ તેમના શરીરના ભાગોને સુદર્શન ચક્રથી પૃથ્વી પર વિખેર્યા. કાત્યાયની શક્તિપીઠ તે પવિત્ર સ્થળ છે, જ્યાં સતીના વાળ પડ્યા હતા, અને દેવી અહીં શક્તિરૂપે પૂજાય છે.

કાત્યાયની શક્તિપીઠ માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિકતા અને હિંદુ સંસ્કૃતિનું એક જીવંત પ્રતીક છે. અહીંનું વાતાવરણ શક્તિશાળી છે, જે ભક્તોને શાંતિ, સકારાત્મક ઉર્જા અને નિર્ભયતા પ્રદાન કરે છે. આ સ્થળની મુલાકાત એક આધ્યાત્મિક યાત્રા છે, જે દેવીના આશીર્વાદથી ભક્તોના જીવનને પ્રકાશિત કરે છે અને તેમને જીવનના પડકારો સામે લડવાનું બળ આપે છે.

જય માતા દી!

July 20, 2025 | 16:57 IST