ક્રૂડ સંકટ: હોર્મુઝની ખાડી બંધ થતા ભારત પર અસર

અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના વધતા તણાવને કારણે સમગ્ર વિશ્વ અત્યારે ચિંતામાં છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાના નિધન બાદ સ્થિતિ વધુ સ્ફોટક બની છે. ઈરાને વળતા પ્રહારના ભાગરૂપે વિશ્વના સૌથી મહત્વના દરિયાઈ વેપાર માર્ગ એવા 'હોર્મુઝની ખાડી'ને બંધ કરી દીધી છે. આ માર્ગ બંધ થવાથી કાચા તેલના પુરવઠામાં મોટો વિક્ષેપ પડ્યો છે, જેની સીધી અસર ભારતના ઈંધણ બજાર અને અર્થતંત્ર પર પડવાની શક્યતા છે.

ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભડકો: $110 સુધી જવાની શક્યતા

હોર્મુઝની ખાડી બંધ થવાના સમાચારને પગલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતોમાં તેજી જોવા મળી રહી છે. હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ 73 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ છે, પરંતુ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો યુદ્ધ લાંબું ચાલશે અને સપ્લાય લાઇન પુનઃસ્થાપિત નહીં થાય, તો કિંમતો પ્રતિ બેરલ 110 ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. આ વધારો ભારત અને ચીન જેવા મોટા આયાતકાર દેશો માટે મોટો આર્થિક ફટકો સાબિત થઈ શકે છે.

ભારત પર સંભવિત અસરો અને વર્તમાન સ્થિતિ : 

ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 80 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. જેમાંથી 40 ટકા હિસ્સો ઈરાક, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ જેવા દેશોમાંથી આવે છે, જેઓ આ જ જળમાર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.

ભાવ વધારાની ભીતિ: જો કાચું તેલ મોંઘું થશે તો લાંબા ગાળે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે.

રૂપિયા પર દબાણ: મોંઘી આયાતને કારણે ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.

તેલનો જથ્થો: રાહતની વાત એ છે કે ભારત પાસે અત્યારે લગભગ 74 દિવસનો વ્યૂહાત્મક તેલ જથ્થો રિઝર્વમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ભારતનો માસ્ટર પ્લાન: વૈકલ્પિક વ્યૂહરચના  

ભારતીય તેલ કંપનીઓએ આ સંકટને પહોંચી વળવા માટે 'બેક-અપ પ્લાન' તૈયાર કર્યો છે:

વૈકલ્પિક બંદરો: એવા બંદરો પરથી તેલ લોડ કરવાની યોજના છે જે હોર્મુઝની ખાડીની બહાર હોય.

નવા સપ્લાયર્સ: સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ જેવા દેશો સાથે સીધા સંપર્ક દ્વારા વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવામાં આવી રહ્યા છે.

રશિયા પર ધ્યાન: ભારત પહેલેથી જ રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં તેલ ખરીદી રહ્યું છે, જે આ સંકટ સમયે મોટો સહારો બની શકે છે.

હોર્મુઝની ખાડીનું મહત્વ અને ભૌગોલિક સ્થિતિ : 

હોર્મુઝની ખાડી માત્ર 33 કિલોમીટર પહોળી છે, જેની એક તરફ ઈરાન અને બીજી તરફ ઓમાન છે. આ માર્ગ ફારસની ખાડીને અરબ સાગર સાથે જોડે છે. વિશ્વનું 20 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ અને એક તૃતીયાંશ નેચરલ ગેસ અહીંથી પસાર થાય છે. દરરોજ અંદાજે 21 મિલિયન બેરલ તેલની નિકાસ આ રસ્તેથી થાય છે. આ માર્ગ બંધ થવો એ માત્ર વિશ્વ માટે જ નહીં, પણ ખુદ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા માટે પણ જોખમી છે કારણ કે તેની આવકનો મોટો ભાગ ઈંધણની નિકાસ પર નિર્ભર છે.