ફેફસાના બેક્ટેરિયા અને લોંગ કોવિડ વચ્ચે શું છે સંબંધ? વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસે શું દર્શાવ્યું?

Long COVID નાં લક્ષણો મહિનાઓ સુધી કેમ ચાલુ રહે છે? નવા સંશોધનમાં લોંગ કોવિડથી પીડિત દર્દીઓના મોં અને ફેફસામાં રહેલા બેક્ટેરિયા એટલે કે માઇક્રોબાયોમમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. સંશોધકોએ આ ફેરફારો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, બ્રેઇન ફોગ (Brain Fog), ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા તથા પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ વચ્ચે સંબંધ નોંધ્યો છે. આ અભ્યાસ લોંગ કોવિડનાં સંભવિત કારણો સમજવા માટે નવી દિશા આપે છે.

લોંગ કોવિડ શું છે અને તેનાં લક્ષણો કેમ ચિંતાજનક છે?

કોવિડ-19ના ચેપમાંથી સાજા થયા પછી પણ કેટલાક લોકોમાં લાંબા સમય સુધી થાક, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ ચાલુ રહી શકે છે. આ સ્થિતિને લોંગ કોવિડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હવે વૈજ્ઞાનિકો એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે કોવિડ પછી કેટલાક દર્દીઓમાં આ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી કેમ રહે છે. European Respiratory Journalમાં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધનમાં મોં અને ફેફસાના માઇક્રોબાયોમ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. માઇક્રોબાયોમ એટલે શરીરના કોઈ ચોક્કસ ભાગમાં રહેતા બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોનો સમૂહ. આ સૂક્ષ્મજીવો શરીરની વિવિધ જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

771 દર્દીઓના ડેટાનું વિશ્લેષણ

સંશોધકોએ ફેબ્રુઆરી 2020થી માર્ચ 2021 દરમિયાન યુકેની 38 હોસ્પિટલોમાં કોવિડ-19ની સારવાર લેનારા 771 દર્દીઓના ડેટાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. હોસ્પિટલમાંથી રજા મળ્યા પછી દર્દીઓનાં લક્ષણો અને તેમની તીવ્રતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ દર્દીઓના લાળ અને ફેફસામાંથી નીકળતા ગળફાના નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ નમૂનાઓમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોને ઓળખવા માટે DNA સિક્વન્સિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધકોએ માઇક્રોબાયોમમાં જોવા મળેલા ફેરફારોની સરખામણી દર્દીઓના લક્ષણો અને સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ સાથે કરી હતી.

ફેફસાના બેક્ટેરિયા અને બ્રેઇન ફોગ વચ્ચે શું સંબંધ છે?

અભ્યાસમાં લોંગ કોવિડનાં વધુ ગંભીર લક્ષણો ધરાવતા દર્દીઓના મોં અને ફેફસાના માઇક્રોબાયોમમાં નોંધપાત્ર તફાવતો જોવા મળ્યા હતા. આ તફાવતો ફેફસાંની ઓછી કાર્યક્ષમતા અને શ્વસન સંબંધિત સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલા હતા.

સંશોધકોએ શ્વસનમાર્ગના બેક્ટેરિયામાં ફેરફાર અને અન્ય લક્ષણો વચ્ચે પણ સંબંધ નોંધ્યો હતો.

• બ્રેઇન ફોગ: ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, વિચારવાની પ્રક્રિયામાં ધીમી ગતિ અને યાદશક્તિ સંબંધિત ફરિયાદો.

• શ્વાસની તકલીફ: ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા ઘટવા અને શ્વસન સંબંધિત લક્ષણો સાથેનો સંબંધ.

• પાચન સમસ્યાઓ: પેટમાં દુખાવો, ઊબકા, ઉલટી, ઝાડા અને ભૂખ ઓછી લાગવી.

જોકે, સંશોધનમાં જોવા મળેલો સંબંધ એ સાબિત કરતો નથી કે બેક્ટેરિયામાં થયેલા ફેરફારો જ આ તમામ લક્ષણોનું સીધું કારણ છે. આ સંબંધને સમજવા માટે વધુ સંશોધનની જરૂર છે.

લોંગ કોવિડના દર્દીઓમાં લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન કરતા બેક્ટેરિયા વધુ

સંશોધનમાં લોંગ કોવિડનાં વધુ ગંભીર લક્ષણો ધરાવતા દર્દીઓમાં લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન કરતા કેટલાક બેક્ટેરિયાની સંખ્યા વધુ જોવા મળી હતી. આ ફેરફારો લોહીમાં જોવા મળતી બળતરા એટલે કે ઇન્ફ્લેમેશન (Inflammation) સાથે પણ સંકળાયેલા હતા. આ તારણો સૂચવે છે કે શ્વસનમાર્ગના માઇક્રોબાયોમ અને શરીરની બળતરા સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ વચ્ચે સંભવિત જોડાણ હોઈ શકે છે. જોકે, આ પ્રક્રિયાઓ લોંગ કોવિડનાં લક્ષણોને કેવી રીતે અસર કરે છે તે સ્પષ્ટ કરવા માટે વધુ અભ્યાસ જરૂરી છે.

શું માઇક્રોબાયોમમાં ફેરફાર લોંગ કોવિડની નવી સારવારનો માર્ગ ખોલશે?

આ સંશોધન ભવિષ્યમાં લોંગ કોવિડનાં કારણો સમજવા અને સંભવિત સારવારના નવા માર્ગ શોધવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. જો આગળના અભ્યાસોમાં માઇક્રોબાયોમની ભૂમિકા વધુ સ્પષ્ટ થશે, તો બેક્ટેરિયાના સંતુલનને લક્ષ્ય બનાવતી સારવાર અંગે સંશોધન થઈ શકે છે. પરંતુ હાલના તારણો કોઈ નવી દવા અથવા સારવાર અસરકારક હોવાની પુષ્ટિ કરતા નથી. બેક્ટેરિયાના ફેરફારો લોંગ કોવિડનું કારણ છે કે રોગ દરમિયાન શરીરમાં થતા અન્ય ફેરફારોનું પરિણામ છે, તે જાણવા વધુ સંશોધન જરૂરી છે.

લોંગ કોવિડનાં લક્ષણો હોય તો શું કરવું?

કોવિડ-19 પછી લાંબા સમય સુધી થાક, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, બ્રેઇન ફોગ અથવા પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ રહેતી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. માત્ર આ સંશોધનના આધારે પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક્સ અથવા માઇક્રોબાયોમ બદલવાના ઉપચાર શરૂ ન કરવા.