દેશભરમાં દિવાળી દરમિયાન અવનવા ફટાકડાનો ઉપયોગ થતો હોય છે. આ વર્ષે મધ્ય પ્રદેશમાં ‘કાર્બાઇડ ગન’ કે ‘દેશી ફાયર ક્રેકર ગન’ બાળકોમાં લોકપ્રિય બની હતી. આ ‘કાર્બાઇડ ગન’ કેટલાક બાળકો માટે ઘાતકી સાબિત થઇ છે.

દિવાળીના ત્રણ દિવસ દરમિયાન મધ્ય પ્રદેશમાં ‘કાર્બાઇડ ગન’ના કારણે 122થી વધુ બાળકોને આંખમાં ગંભીર ઇજાઓ પહોંચી છે. જેમાંથી 14 બાળકોએ ઘાતકી ‘કાર્બાઇડ ગન’થી સંપૂર્ણપણે દ્રષ્ટિ ગુમાવી છે. તેમાં મોટાભાગે 8 થી 14 વર્ષના બાળકો છે. મધ્યપ્રદેશમાં સરકારે ઘાતકી ગન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હોવા છતાં કેટલાક જિલ્લામાં તેનું ખુલ્લેઆમ વેચાણ થઈ રહ્યું છે.

બજારમાં માત્ર 150 થી 200 રૂપિયા સુધીમાં મળતી ‘કાર્બાઇડ ગન’ રમકડા જેવી લાગે છે. ઘણી વખત તે બોમ્બની જેમ ફાટે છે. સરકારનો પ્રતિબંધ હોવા છતાં જીવલેણ વસ્તુનું જાહેરમાં વેચાણ થવું એ તંત્રની બેદરકારી દર્શાવે છે. આ ‘કાર્બાઇડ ગન’ ગેસ લાઇટર, પ્લાસ્ટિકની પાઇપ અને કેલ્શિયમ કાર્બાઇડથી બનાવવામાં આવે છે.

પાઇપમાં ભરેલા કેલ્શિયમ કાર્બાઇડમાં પાણી ઉમેરવાથી મોટો ધડાકો થાય છે અને પાઇપ ફાટવા પર પ્લાસ્ટિક, કાર્બાઇડ અને લોખંડના નાના-નાના કણ શરીર અને આંખ પર વાગે છે અને ગંભીર ઈજા પહોંચાડે છે. આ ઘાતકી ગન ઈન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ અને યુટ્યુબ શોર્ટ્સ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર વાયરલ થતા ટ્રેન્ડમાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા પર ‘ફાયરક્રેકર ગન ચેલેન્જ’ નામથી ટેગ કરેલા ઘણાં વીડિયો ખૂબ વાયરલ થયા છે. જે પછી બાળકો અને તરુણોમાં ‘કાર્બાઇડ ગન’ પ્રચલિત બની હતી.

ઉલ્લેખનીય છે કે, દિવાળી પર ફટાકડાના વિકલ્પ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી સ્વદેશી કાર્બાઇડ ગનથી મધ્યપ્રદેશમાં અત્યાર સુધીમાં 300 લોકોને આંખમાં ઇજાઓ થઈ છે. નેત્ર ચિકિત્સકોના મતે લગભગ 50% દર્દીઓએ તેમની દ્રષ્ટિ ગુમાવી છે. તેઓ ફક્ત ગરમ સફેદ પ્રકાશનો ગોળો જોઈ શકે છે.

એમ્નિઅટિક મેમ્બ્રેન ઇમ્પ્લાન્ટ અને ટીશ્યુ ગ્રાફ્ટિંગ જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમની આંખોને બચાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. છેલ્લો ઉપાય કોર્નિયા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ છે. પરંતુ આટલી મોટી સંખ્યામાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે કોર્નિયા મેળવવા મુશ્કેલ છે.

ભોપાલમાં 162 દર્દીઓ વિવિધ હોસ્પિટલોમાં પહોંચ્યા છે. ગ્વાલિયર, ઇન્દોર અને વિદિશા સહિત અન્ય ઘણી જગ્યાએ આવી જ ઘટનાઓમાં 7 થી 14 વર્ષની વયના બાળકો પ્રભાવિત થયા છે. મોટી સંખ્યામાં જાનહાનિ બાદ વહીવટીતંત્ર જાગ્યું છે. સરકારે કાર્બાઇડ બંદૂકોના વેચાણ, ખરીદી અને સંગ્રહ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જ્યારે ભોપાલ અને ગ્વાલિયરમાં બંદૂકો વેચતા બે શખ્સોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે.

ICMR એ બે વર્ષ પહેલા ચેતવણી આપી હતી

આ ઘટનાઓ વચ્ચે એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે, કાર્બાઇડ ગન વાંદરાઓને ડરાવવા માટે ઘરે બનાવેલા ઉપકરણ તરીકે સોશિયલ મીડિયા પર ફરતી કરવામાં આવી હતી. ICMR (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ) ભોપાલે 2023 માં ઇમ્પ્રુવાઇઝ્ડ સિસ્ટમ અંગે ચેતવણી જારી કરી હતી.

તેમના સંશોધનમાં સંસ્થાના વૈજ્ઞાનિકોએ જાહેર કર્યું કે, કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ અને પાણીની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતો એસિટિલિન ગેસ માત્ર વિસ્ફોટ જ નહીં પરંતુ આંખોની રોશની પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ અભ્યાસ ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ઓપ્થેલ્મોલોજીમાં પણ પ્રકાશિત થયો હતો. તેમ છતાં, સમયસર યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી.

આરોગ્ય વિભાગ પાસે બાળકોનો ડેટા નથી

વિવિધ હોસ્પિટલોમાંથી મળેલી માહિતી અનુસાર ભોપાલમાં અત્યાર સુધીમાં કાર્બાઇડ ગન ફટાકડાના 162 કેસ નોંધાયા છે. આરોગ્ય વિભાગને હજુ સુધી આ સમગ્ર મુદ્દા અંગે સતર્ક કરવામાં આવ્યું નથી. પરિસ્થિતિ એવી છે કે વિભાગે સત્તાવાર આંકડા પણ જાહેર કર્યા નથી.

‘કાર્બાઇડ ગન’ થી કેવી રીતે વિસ્ફોટ થાય છે

ICMR સંશોધકોના મતે આ બંદૂકોમાં હાજર કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ (CaC₂) પાણીના સંપર્કમાં આવે ત્યારે એસિટિલિન ગેસ (C₂H₂) ઉત્પન્ન કરે છે. આ ગેસ ખૂબ જ જ્વલનશીલ છે અને જ્યારે સળગાવવામાં આવે છે ત્યારે માઇક્રો-વિસ્ફોટ થાય છે. જે આંખોને સીધું નુકસાન પહોંચાડે છે.

આ સંશોધન 6 દર્દીઓ પર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં જાણવા મળ્યું કે બંદૂકથી કોર્નિયા પણ બળી ગઈ હતી. બે દર્દીઓના પોપચા અને ત્વચા બળી ગઈ હતી. જ્યારે એક દર્દીના કોર્નિયલ છિદ્રો હતા. 9 વર્ષના બાળકની આંખમાં તેની દ્રષ્ટિની તીવ્રતા (સ્પષ્ટ રીતે જોવાની ક્ષમતા) 6/60 સુધી ગંભીર નુકસાન થયું હતું. જેનો અર્થ એ થાય કે તે ફક્ત પડછાયા જ જોઈ શકતો હતો. લગભગ બધા કિસ્સાઓમાં ઈજા પછી 24 કલાક પછી કોર્નિયા સફેદ થઈ ગયો હતો. જેના કારણે દ્રષ્ટિ લગભગ સંપૂર્ણપણે ગુમાવી દીધી હતી.

‘કાર્બાઇડ ગન’ વિસ્ફોટક ઉપકરણની શ્રેણીમાં આવે છે

ICMR-NIREH રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે ‘કાર્બાઇડ ગન’ વિસ્ફોટક ઉપકરણની શ્રેણીમાં આવે છે. આંખમાં થતી ઇજાઓ દર વર્ષે થાય છે. પરંતુ આ વર્ષે, કાર્બાઇડ બંદૂકોથી થતી ઇજાઓ રાસાયણિક અને ઊંડા હોય છે, જેના કારણે તેમની સારવાર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બને છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, સારવાર જીવનભર ટકી શકે છે. ઓલ ઈન્ડિયા ઓપ્થેલ્મોલોજિકલ સોસાયટીએ ગુરુવારે મોડી સાંજે એક સલાહ જારી કરીને દેશભરના નેત્ર ચિકિત્સકો પાસેથી કાર્બાઇડ ગનથી ઘાયલ થયેલા દર્દીઓ વિશે માહિતી માંગી છે. સમિતિના જણાવ્યા અનુસાર, દેશમાં સૌથી વધુ કેસ ભોપાલમાં છે. આ ઉપરાંત, કાર્બાઇડ ગનથી ઘાયલ થયેલા દર્દીઓ પટના, પુણે અને ચંદીગઢ સહિત ઘણા શહેરોમાં સારવાર માટે હોસ્પિટલો પણ પહોંચ્યા છે.

સસ્તી સ્વદેશી બંદૂકો એક ખતરનાક ટ્રેન્ડ બની ગયો

બજારમાં 100 થી 200 રૂપિયામાં મળતી આ બંદૂક હવે એક ખતરનાક ટ્રેન્ડ બની ગઈ છે. તેમાં રહેલું કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ પાણીના સંપર્કમાં આવતાં એસિટિલિન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે. આ ગેસ ફૂટી જાય છે અને થોડીક જ સેકન્ડોમાં આંખો, ત્વચા અને ચહેરો બાળી નાખે છે.

ભોપાલમાં કાર્બાઇડ ગન વેચવા બદલ યુવકની ધરપકડ

ભોપાલમાં પોલીસે કાર્બાઇડ ગન વેચનાર ભય્યુ ચૌહાણની ધરપકડ કરી છે. આરોપીઓ પાસેથી 42 કાર્બાઇડ ગન, 29 લાઈટર અને 1.5 કિલો કેલ્શિયમ જપ્ત કરવામાં આવ્યું છે. પોલીસે આ મામલે આરોપી યુવક સામે પણ કેસ નોંધ્યો છે. ગ્વાલિયરમાં કાર્બાઇડ બંદૂકોથી આંખમાં ઇજા થવાના 36 કેસ નોંધાયા છે. કલેક્ટર દ્વારા કલમ 163 લાગુ કરવામાં આવ્યા બાદ પોલીસે કાર્બાઇડ બંદૂકોના વેચાણ, ખરીદી અને ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

200 રૂપિયાની બંદૂકે 292 લોકોની દૃષ્ટિ છીનવી લીધી છે, પરંતુ સરકારની આંખો હજુ પણ બંધ છે. જ્યાં બાળકોને દિવાળી પર આનંદથી ભરી દેવા જોઈતી હતી. ત્યાં પીડા અને અંધકાર છે. 11 જિલ્લામાં 292 લોકો ઘાયલ થયા છે. ઘણા બાળકોએ કાયમ માટે તેમની દ્રષ્ટિ ગુમાવી દીધી છે.

એકલા ભોપાલમાં જ ઘરે બનાવેલી ફટાકડાની બંદૂકોથી 150 થી વધુ લોકોની આંખો બળી ગઈ છે. આ દર્દીઓમાં મોટાભાગના 7 થી 14 વર્ષની વયના બાળકો છે. ગાંધી મેડિકલ કોલેજના આંખ વિભાગમાં છત્રીસ દર્દીઓની સારવાર કરવામાં આવી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં 15 દર્દીઓની સર્જરી કરવામાં આવી છે. જ્યારે ડોક્ટરોએ બે બાળકોની આંખોમાં એમ્નિઅટિક મેમ્બ્રેન ઇમ્પ્લાન્ટ કર્યું છે.

October 24, 2025 | 17:26 IST